Back

 

کشتگان دانشگاه صنعتی

 

(این نوشته در مجله‌ی "آرش"، شماره 104، پاریس، اسفند 1388 منتشر شده‌است)

شیوا فرهمند راد

 

از هنگام بنیادگذاری نخستین دانشگاه نوین، دانشگاه‌های ایران همواره یکی از سنگرهای مبارزه برای آزادی و عدالت اجتماعی بوده‌اند و نقش بزرگی در صحنه سیاسی کشور بازی کرده‌اند. این کارزار و پیکار در دوران‌های سرکوب و اختناق 90 سال گذشته‌ی ایران هزینه‌ی گزافی برای جامعه‌ی دانشگاهی ایران داشته و این جامعه تلفات جبران‌ناپذیری داده‌است.

 

جدولی حاوی مشخصات دانشجویان فاصله‌ی سال‌های 1345 تا 1358 دانشگاه صنعتی آریامهر (شریف)، جان‌باختگان میدان رزم، تهیه شده‌است که برای یک مطالعه‌ی موردی ِ بسیار مقدماتی، یا دست‌کم به عنوان اطلاعات خام برای پژوهندگان جنبش‌های سیاسی و دانشجویی، این‌جا ارائه می‌شود. در این جدول نام، سال پذیرش در دانشگاه، رشته‌ی تحصیلی، تاریخ و چگونگی جان باختن، و تعلق سازمانی دانشجویان وارد شده‌است.

 

این دانشگاه در سال 1345 آغاز به پذیرش دانشجو کرد و در سال 1359 با "انقلاب فرهنگی" بسته شد. دانشجویان پذیرفته شده در این دانشگاه، از همان نخستین سال پایه‌گذاری همواره رزمندگان نخبه‌ای در صفوف سازمان‌های سیاسی گوناگون داشتند. اغلب اینان از بهترین دانش‌آموزان دوران دبیرستان، و با ورود به دانشگاه بهترین دانشجویان ِ شیفته‌ی دانش و صنعت بودند و امید می‌رفت که بهترین مهندسان و سازندگان زیربنای علمی و فنی آینده‌ی کشور شوند، اما دانش بیشتر، و حضور در محیط دانشگاهی، برای بسیاری از این جان‌های شیفته پیامدهای دیگری هم در بر داشت: آگاهی بر کژی‌ها و بی‌عدالتی‌ها، دیدن اختناق، احساس مسئولیت و وظیفه برای دگرگون کردن وضع موجود، و پیوستن به رزمندگان سنگرهای گوناگون.

 

از همه‌ی قشرها و طبقه‌های اجتماعی، و از همه‌ی وابستگی‌های ایدئولوژیک و سازمانی در این میان نمایندگانی وجود دارد: این‌جا طاهره خرم هست که از خانواده‌ای بسیار ثروتمند بود، و محمد محمدی نیز هست که پدرش کارگر سنگ‌تراش بود و در جست‌وجوی لقمه‌ای نان با خانواده‌اش از فقر تحمیلی آذربایجان گریخته‌بود و در زورآباد کرج پناه جسته‌بود. زهرا ذوالفقاری، محمد معصوم‌خانی، محمدرضا کامیابی، تورج حیدری بیگوند و برخی دیگر، دارای رتبه‌های ممتاز کنکور سراسری بودند و در آغاز تحصیل در دانشگاه از نوابغ علمی به شمار می‌رفتند. هنگامی که گوش‌ها هنوز با واژه‌ی "فجر" چندان آشنا نبود، همکلاسی من حمیدرضا فاطمی برای مبارزه در راه نابودی فقر و بی‌عدالتی گروهی به نام "الفجر" ساخت و در سال 1354 دستگیر و اعدام شد، و از سوی دیگر دوست من احمد حسینی آرانی همکاری با سازمان مارکسیستی "اتحاد ِ مبارزه در راه آرمان طبقه کارگر" را راه رسیدن به آزادی و عدالت اجتماعی می‌دانست و در این راه جان بر سر آرمان نهاد.

 

بسیاری از اینان از رهبران و بنیان‌گذاران نام‌آور گروه‌ها و جریان‌های فکری و سیاسی آن دوران بودند، کسانی همچون بهرام آرام، برادران احمدزاده، برادران امیرشاه‌کرمی، تورج حیدری بیگوند، اشرف ربیعی (رجوی)، علیرضا شکوهی، محمدجواد قائدی، و...

 

این جدول بسیار ناقص است و اگر کمک گروه بزرگی از هم‌دانشگاهیان نبود که به فراخوان من پاسخ دادند و برای تکمیل جدول به یاریم شتافتند، بسیار ناقص‌تر از این می‌بود. سپاسگزارم از یک‌یک این یاران. ای‌کاش می‌توانستم نقطه‌ی پایانی بر این جدول بگذارم، دریغ اما که هنوز پیام‌هایی با نام گل‌های پرپر شده‌ی دیگری از راه می‌رسد، و این جدول تا تکمیل شدن هنوز راه درازی در پیش دارد. و باید بگویم که در تهیه‌ی این جدول، با خواندن هر نام و یادآوری این و آن دوست و آشنا و همکلاسی ِ جان‌باخته، حفظ خونسردی علمی و چیرگی بر احساسات کار آسانی نبود و نیست.

 

در مواردی تعیین تاریخ دقیق و چگونگی جان‌باختن و نیز وابستگی سازمانی دانشجویان ممکن نبود، زیرا در شرایط آشفته‌ی دستگیری‌ها و کشتار سال‌های 1360 تا 1362 گاه حتی خود سازمان‌های سیاسی نیز اطلاع نیافتند چه‌کسانی به "جرم" هواداری از آنان دستگیر و اعدام شدند یا در درگیری مسلحانه به قتل رسیدند. برای تدقیق این موارد کار حرفه‌ای یک پژوهشکده، گشودن بایگانی زندان‌های جمهوری اسلامی، و تماس با بستگان این جانباختگان لازم است. در مواردی نیز وابستگی سازمانی افراد، مورد اختلاف برخی گروه‌های سیاسی است. امیدوارم این جدول دستمایه‌ای برای کشمکش میان این گروه‌ها نشود زیرا هدف از آن در درجه‌ی نخست نشان دادن تعلق این کشتگان به جامعه‌ی دانشگاهی ایران است. سال ورود به دانشگاه و رشته‌ی تحصیلی برخی نیز با قطعیت معلوم نشد و تنها با دسترسی به بایگانی اداره‌ی آموزش دانشگاه می‌توان این اطلاعات را تکمیل کرد.

 

دانشگاه صنعتی شریف چندی پس از "انقلاب فرهنگی" بازگشایی شد. بسیاری از دانشجویان به بهانه‌ی فعالیت‌های سیاسی پیشین "پاکسازی" شدند و اجازه‌ی ادامه‌ی تحصیل نیافتند. بسیاری از دانشجویان پیشین و بعدی دانشگاه نیز در جبهه‌های دفاع از میهن جان دادند. کشته‌های دانشگاه در جنگ و جان‌باختگان جنبش نوین دانشجویی پس از کودتای 22 خرداد 1388 موضوع بحث این نوشته نیست و پژوهش‌های جداگانه‌ای نیاز دارد.

 

یاد همه‌ی این رزمندگان را و دیگر جانباختگان شناخته و ناشناخته‌ی سنگرهای دانشجویی ِ همه‌ی دانشگاه‌ها را به سهم خود گرامی می‌دارم، و زندگان را که هنوز در سنگرهای گوناگون برای آزادی، عدالت اجتماعی، و آوردن گرما و روشنایی و آگاهی برای جامعه‌ی انسانی، و در سنگر زندگی عادی، می‌رزمند، می‌ستایم.

 

از کاربرد واژه‌ی دستمالی شده‌ی "شهید" که اکنون بار معنایی دیگرگونه‌ای یافته، در مورد این عزیزان به عمد خودداری کردم.

 

نظرهای خود را به نشانی زیر بفرستید. پیشاپیش سپاسگزارم:

Otaghe_mousighi #at# yahoo.com

وبلاگ من: http://shivaf.blogspot.com

 

برای تهیه‌ی این جدول، گذشته از یاری هم‌دانشگاهیان، از منابع زیر بهره بردم:

 

1-      سایت بنیاد برومند: http://www.iranrights.org/farsi/memorial.php

2-      سایت "آرشیو اسناد اپوزیسیون ایران" http://www.iran-archive.com و نشریات گروه‌های سیاسی موجود در آن، از جمله نشریه "کار"

3-      لیست شهدای سازمان پیکار در نشانی http://www.peykarandeesh.org/peykarIndex.html

4-      آرشیو نشریه پیکار http://www.peykarandeesh.org/PeykarArchive/Peykar/Nashriyeh-Peykar.html

5-      سایت یادبود جان‌باختگان راه کارگر http://janbakhteghanerahekargar.wordpress.com

6-      لیست شهیدان سازمان مجاهدین خلق http://www.mojahedin.org/pages/martrysList.aspx

7-      کتاب "شهیدان توده‌ای، از مرداد 1361 تا مهر 1367" http://www.tudehpartyiran.org/book.zip

8-      محمود نادری، "چریک‌های فدایی خلق، از نخستین کنش‌ها تا بهمن 1357"، جلد اول، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تهران، بهار 1387.

9-      "سازمان مجاهدین خلق – پیدایی تا فرجام (1384-1344)"، به کوشش جمعی از پژوهشگران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، چاپ سوم، تهران، پاییز 1386. متن کامل کتاب به شکل فایل‌های پی‌دی‌اف در نشانی http://www.psri.ir/mojahedin در دسترس است.

10-   سایت تلویزیونی کومله "یاد جانباختگان" http://www.tvkomala.com/janbaxtfr_1.htm

11-    آلبوم دانش‌آموختگان دانشگاه صنعتی آریامهر از 1345 تا 1349 در خبرنامه انجمن فارغ‌التحصیلان دانشگاه شماره‌های 11 تا 16، و 23 http://alumsharif.org/static/newsletter

12-    و جست‌وجوی نام‌ها در شمار بسیاری از سایت‌های اینترنتی.

 

 

گروهی از کشته‌های دانشگاه صنعتی آریامهر (شریف) در پیکار سیاسی (ورودی‌های 1345 تا 1358)

(تازه‌ترین بازبینی جدول در 12 فوریه 2012، 23 بهمن 1390)

 

ردیف

نام

نام خانوادگی

سال ورود به دانشگاه

رشته‌ی تحصیلی

تاریخ و چگونگی جان باختن

تعلق سازمانی

1

بهرام

آرام

1346

فیزیک

25 آبان 1355، درگیری مسلحانه

پیکار

2

فردوس

آقاابراهیمیا

1352

ریاضی و کامپیوتر

28 دی 1355، سیانور

فدائی

3

مجتبی

احمدزاده هروی

1353؟

صنایع

8 آبان 1360، اعدام

اتحاد مبارزه در راه آرمان طبقه کارگر

4

مجید

احمدزاده هروی

1346

برق

11 اسفند 1350، تیرباران

فدائی

5

هوشنگ

اسماعیلی

1349

ریاضی

تایستان 1367، اعدام

فدائی – راه کارگر

6

کاظم

اعتمادی عیدگاهی

1352

برق، انتقال به سازه

10 یا 14 اردیبهشت 1362، اعدام

پیکار

7

رحمان (وحید)

افراخته

1347

مکانیک

3 بهمن 1354، اعدام

مجاهد م.ل.

8

محسن

افشار بکشلو

1353

ریاضی و کامپیوتر

27 تیر 1363، اعدام

راه کارگر

9

حسن

افشار نیکو

1353

 

تابستان 1361، اعدام

راه کارگر – بی سازمان

10

هادی

البرزکوه

1355

مکانیک

1361، اعدام

راه کارگر

11

علیرضا

الفت

1351

برق

22 مهر 1355، سیانور

مجاهد

12

محمد

الفت

 

فوق ل. شیمی

27 دی 1355، سیانور

مجاهد

13

محمد

امیرشاه‌کرمی

1347

فیزیک

28 بهمن 1352، درگیری مسلحانه

مهدویون

14

مهدی

امیرشاه‌کرمی

1350

ریاضی؟

31 خرداد 1352، درگیری مسلحانه

مهدویون

15

عباس

انتظار حجت

1353

برق

1360؟، اعدام

پیکار

16

امیر

باقری

1358

 

3 مهر 1360، اعدام

راه کارگر

17

فریبرز

بقائی

1352

برق

14 بهمن 1360، اعدام

راه کارگر

18

خلیل

بلوریان مهابادی

1350

مکانیک

8 آذر 1360، اعدام

کومله – رزمندگان - سهند

19

ابوالفضل

بهرامی‌نژاد

1351؟

شیمی

7 اسفند 1362، اعدام

توده‌ای

20

مصطفی

بیگلری

1355

برق

3 شهریور 1360، اعدام

پیکار - راه کارگر

21

حسین

پرورش

1347

م. شیمی

22 دی 1355، درگیری مسلحانه

فدائی – منشعب

22

مسعود

پرورش

1350

مکانیک

6 بهمن 1354، درگیری مسلحانه

فدائی

23

حمید

پریدار

1354

برق

30 خرداد 1360، اعدام

فدائی اکثریت

24

ابراهیم

پوررضا خلیق

1345

مکانیک

24 اسفند 1352، زیر شکنجه

فدائی

25

عبدالمجید

پیرزاده ‌جهرامی آبادانی

1351

م. شیمی

6 بهمن 1354، درگیری مسلحانه

فدائی

26

ناصر

پیروززاده

1354

سازه

تابستان 1367، اعدام

مجاهد

27

حسین

تدین نبوی

1351

مکانیک

؟

؟

28

احمد

ترابی

1345

م. شیمی

6 مهر 1350، شورش و درگیری در پادگان

بی سازمان

29

علیرضا

تشیّد

1345

برق

5 شهریور 1367، اعدام

ستاره سرخ - راه کارگر

30

آمنه

تیماجی

1355؟

برق

6 دی 1360، اعدام

مجاهد

31

ادنا

ثابت

1352

ریاضی و کامپیوتر

23 بهمن 1360، اعدام

فدائی- پیکار

32

جلیل

جباری مستحسن

1350؟

صنایع

مرداد 1367، اعدام

فدائی اکثریت

33

موسی

جرجانی

1351

م. شیمی

1358، چاقوی یک حزب‌اللهی

فدائی

34

حسن

جلالی نائینی

1354

مکانیک

5 مهر 1360، اعدام

فدائی

35

رضا

جهانشاهی

1353

برق

1360، اعدام

فدائی اقلیت

36

احمد

حسینی آرانی

1348

مکانیک

19 مرداد 1361، اعدام

اتحاد مبارزه در راه آرمان طبقه کارگر

37

تورج

حیدری بیگوند

1351

برق

12 آبان 1355، سیانور

فدائی- منشعب

38

حمیدرضا

خادمی

1348

برق؟

24 دی 1360، اعدام

مجاهد

39

محمد

خدنگ

 

فوق ل. م. شیمی

7 بهمن 1360، اعدام

وحدت انقلابی

40

طاهره

خرم شانجانی

1351

مکانیک

8 تیر 1355، درگیری مسلحانه

فدائی

41

فرزاد

دادگر

1351

برق

شهریور 1367، اعدام

فدائی- توده‌ای

42

نصرت‌الله

درویش مولا

1354

م. شیمی

شهریور 1367، اعدام

توده‌ای

43

مصطفی

دقیق همدانی

1350

برق

6 بهمن 1354، درگیری مسلحانه

فدائی

44

منصور

دلال زاده جهانگیری

1354؟

فیزیک

تابستان 1367، اعدام

اتحاد مبارزان کمونیست (سهند)

45

علیرضا

دلیلی

1348

م. شیمی

شهریور 1367، اعدام

نوید – توده‌ای

46

منصور

دهقانی

1355

سازه

10 شهریور 1360، اعدام در اهواز

پیکار

47

زهرا

ذوالفقاری

1347

شیمی

شکنجه تا 1367، "ایست قلبی" شدن در 1377

پیکار

48

اشرف

ربیعی

1349

شیمی

19 بهمن 1360، درگیری مسلحانه

 (فریاد خلق) مجاهد

49

علی

رضائی ترکی

1355

برق

26 خرداد 1361، اعدام

سهند

50

خلیل

رفیعی طباطبایی

1346؟

 

تاریخ؟، تصفیه درون سازمان پیکار

مجاهد

51

صفرعلی

رنجوری قایش قورشاق

1350؟

م. شیمی

3 مهر 1360، اعدام

مجاهد

52

حسین‌جان

زینلی

1345؟

 

18 بهمن 1354

مهدویون

53

محمدرضا

سادات خوانساری

1347

فیزیک

اسفند 1351، درگیری، سیانور

مجاهد

54

بهمن

سپاسی

1351

متالورژی

1362

مجاهد

55

سید جمال‌الدین

سعیدی

1351

مکانیک؟

اسفند 1355، زیر شکنجه

سازمان آزادیبخش خلق‌های ایران

56

جلیل

سوادی‌نژاد

1350

شیمی

1361، اعدام

مجاهد

57

مجید

شریف

1347

فیزیک

28 آبان 1377، "قتل‌های زنجیره‌ای"

بی سازمان

58

مجید

شریف واقفی

1345

برق

16 اردیبهشت 1354، تصفیه درون سازمان پیکار

مجاهد

59

جمال

شریف‌زاده شیرازی

1347

فیزیک

1 اردیبهشت 1355، درگیری مسلحانه

پیکار

60

مجید

شریفی

1350

مکانیک

؟

راه کارگر – توده‌ای

61

جواد

شفائی

1352؟

متالورژی

1361، زیر شکنجه

مجاهد

62

ابراهیم

شفیعی

1358

برق

30 مهر 1360، اعدام

راه کارگر

63

علیرضا

شکوهی

1348

شیمی

11 دی 1363، اعدام

ستاره سرخ - راه کارگر

64

مجید

شمس‌آبادی

1358

 

تابستان 1367، اعدام

مجاهد

65

حسین

شیخ باقر قاضی

1346

برق

تابستان 1367، اعدام

ستاره سرخ - راه کارگر

66

ایرج

شیرعلی فوری

1350

م. شیمی

5 بهمن 1361، اعدام در آمل

سربداران (اتحادیه کمونیست‌ها؟)

67

غلامحسین

صاحب‌اختیاری

1349

صنایع

31 خرداد 1356، زیر شکنجه

پیکار

68

فریبرز

صالحی

1351

سازه

شهریور 1367، اعدام

فدائی- توده‌ای

69

رشید

صدرالحفاظی

1349

صنایع

مرداد 1360، اعدام

مسئول اطلاعات دفتر بنی‌صدر

70

حسین

صفوی‌نیا

1348

صنایع

شهریور 1367، اعدام

توده‌ای

71

مرتضی

صمدیه لباف

1346

شیمی

11 بهمن 1354، اعدام

مجاهد

72

محمدرضا

طلوع شریفی

1351

شیمی؟ برق؟

3 اسفند 1357، انفجار مهمات

مجاهد

73

محمدعلی

عالم‌زاده حرجندی

1346

 

31 خرداد 1360

پیکار

74

بهروز

عبدی

1349

صنایع

3 بهمن 1351، انفجار

فدائی

75

عباس

عطاپور

 

 

13 اسفند 1360، درگیری مسلحانه

مجاهد

76

محمود

عظیمی بلوریان

1347

فیزیک

6 تیر 1354، درگیری مسلحانه

فدائی

77

محسن

فارسیانی

1354

برق؟

شهریور 1367، اعدام

فدائی

78

محسن

فاضل

1347

م. شیمی

31 خرداد 1360، اعدام

پیکار

79

حمیدرضا

فاطمی

1350

مکانیک

16 اسفند 1354، اعدام

الفجر

80

بهروز

فتحی

1349

مکانیک

دی 1362، اعدام

اتحادیه کمونیست‌ها

81

مهدی

فتحی

 

 

29 دی 1355، سیانور

مجاهد م.ل.

82

محمدجواد

قائدی

1349

برق

22 مرداد 1362، اعدام

اتحاد مبارزه در راه آرمان طبقه کارگر - سهند

83

علی‌اکبر

قائمی

1347

شیمی؟

21 اسفند 1355، درگیری مسلحانه

مجاهد م.ل.

84

حسین

قاضی

1346

برق

3 آبان 1363، اعدام

مجاهد – راه کارگر

85

علی‌اصغر

قباخلو

1355؟

فیزیک

شهریور 1367، اعدام

توده‌ای

86

رسول (پرویز)

قدیمی

1353

برق

6 دی 1357، تیراندازی نیروهای شاه

هوادار مجاهدین

87

حسین

قلم‌بر

1350

برق

شهریور 1367، اعدام

فدائی- توده‌ای

88

محمدرضا

کامیابی

1351

برق، انتقال به فیزیک

29 فروردین 1355، درگیری مسلحانه

فدائی

89

داریوش

کایدپور

 

فیزیک

شهریور 1367، اعدام

رزمندگان

90

حسین

کرمانشاهی اصل

1347

صنایع

فروردین 1354، زیر شکنجه

مجاهد

91

خسرو

لطفی

1351؟

مکانیک

7 اسفند 1362، اعدام

نوید – توده‌ای

92

جعفر

محتشمی

1349

صنایع

6 بهمن 1354، درگیری مسلحانه

فدائی

93

محمد

محمدی

1354

صنایع

3 آذر 1360، اعدام

اتحاد مبارزه در راه آرمان طبقه کارگر

94

رجب‌علی

محمدی دینانی

1349

برق

تابستان 1367، اعدام

فدائی - راه کارگر – توده‌ای

95

فهیمه

مرزبان

1355

شیمی

1361، اعدام

رزمندگان

96

زهرا (حوری، زهره؟)

مشیری

1352

م. شیمی

زمستان 1360

مجاهد

97

محمد‌فؤاد

مصطفی سلطانی

1346

برق

9 شهریور 1358، درگیری مسلحانه

کومله

98

محمد

معصوم‌خانی

1351

برق

27 فروردین 1354، زیر شکنجه

فدائی

99

حسن

معصومی همدانی

1347

برق

31 خرداد 1351، درگیری، خودکشی با کارد

ستاره سرخ

100

بهنام

موحد

1352

برق؟ مکانیک؟

1356، سیانور

فدائی

101

قربانعلی

مؤذنی‌پور

1351

شیمی

1365، خودکشی هنگام انتقال در زندان

؟

102

مهدی

موسوی قمی

 

 

1 اردیبهشت 1355، درگیری مسلحانه

پیکار

103

علی‌اصغر

منتظر حقیقی

1345

شیمی

1351، درگیری مسلحانه