ئانه که چی ؤهرهنه مێ، تهرجمهو بهشیؤی ههر فره کورتی جه کتیبوو دنیاو سوفیین، نووسهروو ئی رومانیه Jostein Gaarder، که ههم نویسهنده و ههم ئامووزگارا، ساڵهو 1952 پیدا بیهن. جه دانشگاو مهردمی نوروژیهنه پیسه ئامووزگاروو فهلسهفهی و مهزههبی ههرمانهش کهردینه. ساڵهو 1991 رومانوو Kabalmysteriet( رازهو کهیهو وهرهقی) منؤیسو، پا بونۆ خهڵاتوو رخنهگیرا نوروژی و ئیدارهو فهرههنگی نوروژیش پهنه بهخشیو. پهی دنیاو سوفیی جه 1994ـهنه خهڵاتوو گۆرهو کتیب پهی جوانا ئاڵمانیش پهنه میاؤو. ئی کتیبه ههر پاسه ژماریؤی فره خهڵاتیتهریش گرتینی و جه ماؤیؤی کورتهنه به زیاتهر جه 30 زؤانا تهرجمه کریانۆ و بیهن به یو جه کتیبه فره ئهؤه ونیاکا جههانی و به ملیون نوسخیش چهنه ؤرهشیێنی.

مافی سرشتیی ئینسانی

ئالبرتو ماچو" با، ڕیک بلمی سهرو باسهکهی. گۆرهتهرین سیستهم ئهره مهرزن شونهو هومه یهنه، کانت بی. بهڵام فهرانسه جه ساڵهکا 1700یهنه یاگی خاؤهن ؤیره گۆرا بی. یو کریو ؤاچو که قورسایی خاڵهو فهلسهفهی جه نیمهو یهکهموو 1700 یهنه ئینگلیسهنه بی و جه میانهشهنه کۆته بی فهرانسه و دماییچۆ یاؤابیره ئاڵمان."

" یانی خزاییؤ جه وهر ئاؤاؤه پهی وهرزیای"

" ئهری ئا پاسه. من گهرهکما به کورتی بلوو دلی ئا فکراره که فیلسووفه ڕوشنگهره فهرانسهییهکی چهنهشا هام بهشی(جوتڕیسی) بینی. ئینه ویش مدو ئۆ بڕیؤ نامه گۆرا، پیسه مونتسکیوی، ؤوڵتهر، روسیو و بازیؤتهری. من سهرنجوو ویم دان ملوو شش خاڵه واسپهڕاره(گرنگاره)"

" سپاس، بهڵام من ههر چیساؤه مزانوو"

سوفیه کارتهکهو تاتهو هیلدهیش دا پهنه. ئالبرتو سهریؤش لهقنا.

" تاؤی هورش گیرو پهی ویش....، یهکهم باس سهروو شوڕش دژوو ئاوکتوریتهیا( دهسهڵات). فره کهسی جه فیلسووفه ڕوشنگهره فهرانسیهکا سهرداو ئینگلیزیشا کهرد، چاگه ئازاد ئهندیشی فرهتهر بی تا جه کشوهروو ویشانه. چێ زانستی سرشتی ئینگلیسی سهرنج کیشتی بینی، به تایبهت نیوتون و فیزیکه جههانیهکهش. ههر پاسه کاریگهریشا جه فهلسهفهو ئینگلیزی گرته بی، و به تایبهت جه لوکهی و فهلسهفه سیاسیهکهش. چامای لا ویشاؤه و فهرانسهنه به تندی پرێ گژی ئاوکتوریتهیهره. نهزهرهشا ئانی بی که فره گرنگا که مهشکووک بی به نسبهتوو گردوو ئا چیؤا که به ڕاس مهرزیێنیره و تاک مشیو ویش جوابوو گردوو پهرسا بیزوؤه. چیگه پاسه دیارا سوننهتهکهو دیکارتی ئیلهام بهخش بیهن."

" ئادی گرد چیؤش جه بنۆ بنهرهت نیاؤه."

" بهڵی. شورش دژ به دهسهڵاته کونهکا ؤهڵی گرد چیؤیؤیهنه زیاتهر روهش ئهنه دهسهڵاتوو کلیسێ، پادشای و فیودالا کهرد. جه ساڵهکا 1700یهنه دهسهڵاتوو ئی بنگایا جه فهرانسهنه فره فرهتهر بی تا جه ئینگلیزهنه."

" شونیهره شوڕش ئاما."

" بهڵی 1789، بهڵام ئی ؤیره تازی زووتهر ئامێ بینی. خاڵهی دماینهو باسهکهیما خهرهد گهراییا"

" من ئجییم خهرهد گهرایی ههر چهنی مهرگوو هومهی مهرده بی."

" هومه ویش 1776 مهرد. 20 ساڵی شونهو مونتیسکیویهنه و 2 ساڵی ؤهڵی ؤوڵتری و روسویهنه که ههردؤی جه 1778ـهنه مهردی. ئی یهره ههر یهر سهرداو ئینگلیسیشا کهرده بی و و خاسییچ ئاشنێ به فهلسهفهو لوکهی بینی. گاههن ؤیرتهنه مهنه بو که لوکه تهجرهبه گهرێؤی تهمامیچ نهبی؟. پهی نموونهی ئهرهجییش که باؤهر به خودای و بازیؤ پرنسیبه ئیخلاقیا ههر جه ڕو پیدا بیهیۆ ئینێ جه ئاؤهزوو ئینسانیهنه. ئینهیچه ویش مهژگهو فهلسهفهو خهرهد گهرایی فهرانسهی بی."

" تو ؤاتیچت که فهرانسهیی ههمیشه کهمیؤ جه ئینگلیزیا خهرهد گهراتهری بینی."

" ئهری، ئی جیاؤازیه جه دماکا سهده میانهییهکاؤه ههر بیهن. وهختیؤ ئینگلیسیی باسوو، (common sense) کهرا، فهرانسهؤیی جه (evidence) کهرا. بهیانه ئینگلیسیهکه کهرو به (پیؤهره ئازموون کهردهی) و فهرانسهییهکهیچ به ( روشن یا ئاسان ئهنه یاؤای)- ئهڵبهت به ئاؤهز."

" میاووهنه"

" ههر پیسه ئینسان گهراکا دۆرهو ئانتیکی- پیسه سوقراتی و ستوکیهکا- فرهو فیلسووفه خهرهد گهراکا باوهڕیؤی هور نهکنیاشا به ئاؤهزوو ئینسانی بی. ئی کیششه ئینده ؤهره چهماؤه بی که فره کهسی ڕوشنگهری ههر به 'خهرهد گهرایی نامی بهرینی'.

دانشی تازهی ئاشکراش کهرده بی که سرشت به ژیرانه مهرزیانهره، پی بونۆ فیلسووفه روشنگهرهکی به ئهرکوو ویشا زانینی، تا بنهڕهتیؤی زانستی پهی ئیخلاق، دین و رهوشتی بنیاره که چهنی ئاؤهزوو ئینسانی ههمواناییش بو و ئینهیچه بی که سهرهش جه خودوو ڕوشنگهریۆ بهرشی."

" ۆ ئینی یهرهمین خاڵه بی"

" ئیسه ئیتر مهشیێ ههماره بهرینهکهو مهردمی ، روشن، کریا بیێؤه. ئینه مهرجیؤی مهشیا( لازم) بی پهی کومهڵگێؤی خاستهری. پاسه زانینی که بهدبهختی و ستهم بهستهگیشا ههن به نهزانی و خورافهیۆ. تهربیهتوو زاڕوڵا و ههرپاسه خودوو خهڵکی ؤزیا ؤهروو چهما. به ڕیکۆت نهبی که ئامووزش و پهروهرش( پیداگوگی) دروس جه سهردهموو ڕوشنگهریهنه بی به دانشیؤ."

" ههرچند بنگێ ئامووزشیی( دهم و دهسگاو مهدرهسهی) جه سهدهکا میانهیهنه مهرزیێره، بهڵام ئاموزش و پهروهرش جه سهردهموو ڕوشنگهریهنه ئامانه میدان."

" ئهری کریو ؤاچی. ئهڵبهت یادگاروو روشنگهری ویش، کتیبیؤی گۆرهن. ئینانا ؤیروو ئا فهرههنگیهنه که ؤاچینیش، Encyklopedien. جه 28 دهسینه و جه بهینوو ساڵهکا 1751 و 1772یهنه و به کهڵک هورگرتهی جه بهرههموو گردوو فیلسووفه روشنگهره گۆرهکا، گلیر کریا بیؤه. ؤاچینی، چیگه گرد چیؤیؤ ههن، ههر جه شیؤهو وهش کهردهو چهنیؤیؤه تا سهنعهتوو قاڵب متهی توپیؤی( کانوون)،."

" خاڵهی دماینهو بهرنامهکهی، وهش ؤینی کولتووریا."

" کریو داؤا کهروو ئا کارتی دهستۆ بنیهیهره وهختیؤ من قسی کهرو."

" ئا ئا، داؤاو چهنه ؤیهردهی کهروو."

" فیلسووفه ڕوشنگهرهکی سهروو ئا باؤهڕیه بینی که بهشهریهت متاؤو ههنگامی گۆری بنیو پهی ؤهری ، ئهر بێو دانش و ئاؤهز پیروزی با. تهنیا مهسهلی زهمانی بی(زهمان وازی) تا بی ئاؤهزی و بی دانشی میدان هاڵی کهرا پهی ، روشنگهری، ئینسانی. ئی ؤیره ههر چاگۆ تا سهردهموو ساڵهکا 1970جه وهر ئاؤاو ئۆرووپایهنه و جه نۆعوو ویشهنه تهقریبهن تاکه ؤیری باو بیهن. ئارو ئیمه ئانده موتمهئنی نیهنمی که گرد' پیشڕهفتیؤ' خاسا. بهڵام ئی ئاهوو گرتهی جه تهمهدونیه ههر چا وهختهنه و جه لایهنوو فیلسووفه ڕوشنگهره فهرانسیهکاؤه ئاؤریا بینه میدان."

" گاههن و مهشیێ گوشما دارێ بیێنینه."

" پهی بازیؤی ئیتر شوعاره بیه پانهیه که گیڵاؤه پهی سرشتی. بهڵام ' سرشت ' پهی فیلسووفه ڕوشنگهرهکا تهقریبهن بهرابهر بی چهنی ' ئاؤهزی ' چوون ئاؤهزوو ئینسانی دیارییؤا جه سرشتی- یانی سرشت جه ؤهراؤهروو کلیسێ و ' تهمهدون' یۆ. ئاماژه پانهیه کریی که ' مهردمی سرشتی ' تهبیعهتهن جه ئورووپاییا ههم تهندروستتهر و ههم وهشبهختتهر بیهن چوون موتهمهدن( شارستانی) نهبیهن. روسو بی که شوعارهو ' مشیو گیڵمێ پهی سرشتی(ناتور) یش وهشه کهردی بی'. سرشت خاسا، و ئینسانیچ 'چوون سرشتیا' خاسا. کومهڵگان که ئینسانی خرابنو.روسو نهزهرهش ئانی بی که زاڕوڵی مشیو تا ئایاگی که کریو جه دهس نهواردییؤی(بکر) 'سرشتییهنه' بژیؤا. یو متاؤو ؤاچو که ؤیری سهروو ئهرزشی تایبهتیی زاڕوڵهی جه دۆرانوو روشنگهریهنه سهرهشا هور دا. ؤهڵتهر دۆرانوو زاروڵهیی زیاتهر پیسه سهردهموو ئاماده بیهی پهی دۆرانوو گۆرهیی دریی ؤهروو چهما. بهڵام ئیمه خو بهشهرینمی- و سهروو ئی زهمینیۆ مژیؤمی- وهختیؤیچ که زاڕوڵینمی.

" منیچ ئانهم مهبهستا"

" مهزههبیچ مشیو کریو به 'سرشتی'."

"مهبهستشا چیش بی؟ "

" مهزههبیچ مشیو چهنی ئاؤهزی 'سرشتی' ئینسانی بێؤه. فری هۆڵشا دا پهی ئینسانی کهردهی کاتولیکی، و ئینه ششهمین خاڵهو لیستهکهیهنه. ئهڵبهت فری بینی کهسانیؤ که ماتریالیستی بینی و یاگیؤهی ئاتیئیستیهشا گرتی بی. بهڵام فرهو فیلسووفه روشنگهرهکا پاسه ؤینینی که دنیای بی خودا چهنی ئاوهزی نمێؤه، چوون دنیا ژیرانه ؤناریان( نهزم دریان). پهی نموونهی، ئی ؤیره لا نیوتونیۆ بهرز نرخیی. ههر پاسه ئینی پاسه زانینی که باؤهر کهردهی به نهمهرگی ڕوحی ژیرانهن. دروس پیسه پهی دیکارت ی، چێچ پهرسوو نهمهردهیی ڕوحی زیاتهر بی به پهرسیؤی ئاؤهزیانه تا پهرسیؤی باؤهڕیانه."

" به ڕاسی ئینه کهمیؤ سنحهتیا. من ئجوم ئینه نموونیؤا پهی ئانهیه که یو متاؤو باوهڕ کهرو بی ئانهیه بیاؤونه"

" بهڵام خو تو جه 1700کانه مهژیؤی. ئانه که فیلسووفه ڕوشنگهرهکا دا بی ؤهروو چهما ئانه بی گردوو ئا دوگمه ناژیرانا و قسه قهڵبا که به دریژایی تاریخوو کلیسای دریێ بینی پاڵوو ئامووزشی مهسیحیهتی، جه کلیسێ بڕنیاره و مجیا بهر."

" ئیسه ئینانا چهنی."

" فریچ ههؤاداری ئانهیه بینی که ماچاش داییسم."

" شی کهرۆ."

" داییستی ماچا: خودای دنیاش ههر زوو وهش کهردهن، بهڵام شونهو ئانهیهره ئیتر دهسش نهدانهنه گوزهروو دنیای. پی جوره خودای به 'بهرزتهرین ههستی' منیاره که تهنیا جه ڕاو سرشتی و دهسوورا سرشتیۆ ویش مرمانو و ههرگیز به شیؤهی نا سرشتی( ماوهرای تهبیعی) ویش مهرمانو. ئیمه لا ئهرهستوویچۆچهنی ئی جوره خودا ' فهلسهفهییه' ڕوو به ڕوی بیمی. لا ئادیۆ خودا 'یهکهم هو' و یا ' یهکهم جمنهروو کائناتی بی."

" پهس ئیسه تهنیا خاڵیؤه مهنینه، و ئادیچه مافهکی ئینسانیهنی"

" و ئهڵبهت گرنگتهرین خاڵهیچهنه دلی گردیهنه. سهرجهم کریو ؤاچی فهلسهفهو روشنگهری فهرانسهی فرهتهر روو ئۆ کردارتهر( پراکتیسکت) بی تا فهلسهفهی ئینگلیسی."

" ئادی نهتیجهو فهلسهفهکهیشا گرتشا و شونیهره دهسشا دا ههرمانۆ"

" ئهری، فیلسووفه ڕوشنگهره فهرانسهییهکی ویشا تهنیا به تئوری، یاگی بهشهری جه کومهڵگانه، ڕازی نهکهرد. ئادی پهی چیؤیؤی که ؤاچینیش مافه 'سرشتیهکی شاروهندی' سهخت خهباتشا کهرد. ؤهڵی گرد و گرد چیؤیهنه خهبات دژوو سانسوری بی- یانی پهی ئازادی چاپهمهنی. وهختیؤ که ئی سهروو مهزههبی و ئیخلاقی و سیاسهتی مهشیێ تاکه کهس مافوو وییش بیێ ئازاد ؤیر کهروؤه و ههر پاسه ئازاد بتاؤو ؤیرهکاش بهر ؤزو. ههر پاسه دژ به بهردهداری سیاؤ پوسا و پهی ئینسانی بهرخورد کهردهی به ههڵه کارا( خهلاف کارا) موبارزه کهرینی."

" من ئجوم متاؤوو چیروو ههره فرهو ئانیشا ئیمزا کهروو."

" پرنسیب سهروو 'نهمهڕیایی تاکه کهسی' سهر ئهنجام سهرهش جه' بهیانیهو مافهکا ئینسانی و شاروهندی' ۆ بهر شی، که ئهنجمهنی نهتهوهیی فهرانسهی جه ساڵهو 1789یهنه پیسه دهستووری نهتهؤهیی هورچنی. ههر پاسه ئی بهیاننامهو' مافا ئینسانی' ـه بی به بنهڕهت پهی قانوونی ئهساسی نورویژوو ئیمهیچ که جه 1814ـهنه پیسه دهستووری کشوهری هورچنیا"

" کهچی ههڵای فره کهسی پهی ئی مافا خهبات کهرا "

" ئهری، به داخۆ. بهڵام فیلسووفه ڕوشنگهراکی گهرهکشا بی ئانهیه ؤزا یاگی که گردوو ئینسانهکا، ههر فره ساده، پا بونۆ که پیسه ئینسانی پیدێ بیینی بڕیؤ مافیشا ههنی. ئادی جه مافه ' سرشتیهکا ' ئینهشا ؤهره چهم بی. کهچی ئیمه ههڵای پهنهما وهشا باسوو مافه ' سرشتیهکا' کهرمی که ئهغڵهب دهستووری دیاریی کشوهرهکا دژایهتیشا کهرا. ۆ ههڵای ؤینمی که تاکه کهسی- یا خهڵکی به گرو- ئی مافه ' سرشتیا ' بهرز کهراؤه زهمانیؤ گهرهکشا بو دژ به بی مافی، نهبیهی ئازادی و زڵم و زوری شورش کهرا."

" ئهی مافوو ژهنا چهنی بی، چا وهختهنه؟"

" جه شوڕشوو 1789یهنه ڕیزیؤی فره جه مافا که مافی گرد ' شاروهندیؤی ' بینی چهسپیێ. بهڵام شاروهند بهرابهر بی چهنی پیێؤی. ئیمه به ههر حاڵ متاؤمی جه شوڕشوو فهرانسهیهنه ئهؤهڵین نموونا جه خهباتی ژهنهنانهی ؤینمی."

" وهختش بی"

" ههر جه 1787ـهنه Condorcet فیلسووفی ڕوشنگهر نویستیؤش سهروو مافوو ژهنا ؤهڵا کهردۆ. چانه ئاد دی ؤهروو چهما که ژهنیچ ههر پاسه داراو ئا مافه سرشتیانی که پیێ ههنیشا. جه جهرهیانوو خودوو شوڕشوو 1789ـهنه ژهنی به شیؤیؤی کارا جه خهباتوو دژ به کومهڵگاو فئوداڵی بینی. پهی نموونهی وی نیشاندای(تهزاهورات) ژهنا بی که سهرهنجام یاؤا پانهیه تا شا قهسرهو Versaillesی بازو جیا. پاریسهنه ئهنجمهنی ژهنانی فری وهشی بیی، که داؤاکارییشا تهنیا ئانی نهبینی که مافی سیاسیی بهرابهر چهنی پیایاشا با، بهڵکوو داؤاو فاڕیای دهستوورهکا ئیزدؤاجی و فاڕیای بار و دوخوو کۆمهڵگایی ژهنا کهرینی."

تهرجمهو سیامهند هۆرامی

2007-09-07