سورمانجی

 

ڕو(20070601)ی رادیو ده‌نگوو ئه‌مریکای (VOA) جه‌ به‌رنامه‌و سه‌عات (18.00) به‌ کاتوو واشنگتونیشه‌نه‌، کوڕیؤش په‌ی به‌ڕیزا د ئه‌میر حه‌سه‌نپوور جه‌ کاناداؤه‌ و د دیلان جه‌ به‌ریتانیاؤه‌ گرته‌ بی. راؤه‌به‌روو به‌رنامه‌که‌ی کاک جانه‌ دیلان بی.

په‌ی ئا به‌رنامه‌یه‌ منیچشا به‌ ته‌له‌فوون ئاگادار که‌رد و راو به‌شداریشا هه‌رچند، کورت په‌نه‌ دانی. زه‌مانیؤ که‌ رام  دریا په‌نه‌ و لؤانی سه‌روو کیڵی ته‌نیا گوشم جه‌ به‌شیؤ جه‌ باسه‌کا بی و هه‌ر چا کورته‌نه‌ یاؤانینه‌ که‌ باس ئینا چکو. باس باسوو زؤانی و زؤانی یو گرته‌ بی.

منیچ جه‌ قسه‌کامه‌نه‌ باسوو جیا بیه‌ی زؤانی هۆرامی جه‌ له‌هجه‌ بیه‌ی سورانی و سه‌ر به‌خویی زؤانی هۆرامیم که‌رد و داؤام که‌رده تا روشنؤیری کوردی واز جه‌ له‌هجه‌ بیه‌ی ئی زؤانیه‌ بارا و جیای ئانه‌یه‌ با گنانه‌ ؤیروو پاریزنایش.

چامای که‌ تومار کریاو به‌رنامه‌که‌یم گوش دا، چند چیؤیم لاؤه‌ یاگی سه‌رنجی بینی و په‌یواز زانینی فره‌ته‌ر سه‌رشا باس کریو.*1

 

دوکتور دیلان زیاته‌ر سه‌روو پیدا که‌رده‌ی شیؤه‌ نؤیسیؤی هام به‌شی قسی که‌ری تا گرد زاراؤه‌کیش( به‌ قسی ئادی) په‌نه‌ بنؤیسیا. ئینه‌ به‌ برؤاو منیچ چیؤیؤی خاسا و په‌یوازا.

دوکتور ئه‌میر حه‌سه‌ن پوور بڕیؤ سه‌روو تاریخوو زؤانی کوردی ملو. ئانه‌ که‌ من گه‌ره‌کما سه‌رنجش په‌ی کیشوو ساده‌ به‌رخورد که‌رده‌ی ئی به‌ریزیه‌ به‌ زؤانه‌کاته‌ریا. پیسه‌ که‌سیؤی که‌ وه‌شه‌ؤیسه‌که‌و ویش یاگی ئه‌منه‌نه‌ نیا بوره‌ و  ئیتر که‌کیچ نه‌گه‌زوش ئه‌ر دنیایچ ئاؤی به‌روش.

کاک ئه‌میر باسوو دؤی زاراؤه‌ سه‌ره‌کیه‌ کوردیا، یانی سورانی و کرمانجی که‌رو و ماچو: ‌ ستانداردینی و ئینێ میدانه‌نه‌.

ئانه‌‌ که‌ سه‌ره‌کیینی و ئینێ میدانه‌نه‌ ڕاسا، به‌ڵام ئانه‌ که‌ ستانداردینی هه‌ڵای هه‌ر فره‌شا مه‌نه‌ن و مشیێ کاک ئه‌میری پیمانه‌کیش ئه‌رمانێنی.

کاک ئه‌میر بڕیاروو ویش دانش، به‌ یو گرته‌ی کرمانجی و سورانی شادکاما  و زؤانه‌کاته‌ری، چانیشا هۆرامی به‌ جیا مه‌نی منیوره‌ و منیوشا تاقۆ.

ماچو زؤانی هۆرامی ئیسه‌ مه‌ردمیؤی که‌م قسیش په‌نه‌ که‌رو و جه‌ سه‌رده‌موو میلله‌ت وه‌ش بیه‌یۆ میدان داریش نه‌بیه‌ن و هه‌رمانی سیاسیی  وعلمییش په‌نه‌ مه‌کریا.

ڕاسا زؤانی هۆرامی چی سه‌رده‌مه ‌دماینه‌نه‌ که‌مته‌ر کارش په‌نه‌ کریان، به‌ڵام ئه‌گه‌ر جه‌ بنه‌ره‌توو دۆڵه‌ت داری مه‌رامش بنه‌ره‌ته‌ ئورووپاییه‌که‌ش بو، ئانه‌ چا وه‌خته‌نه‌ کوردی ده‌سه‌ڵاتوو ئه‌رده‌ڵاناش بیه‌ن و هۆرامیچ میدانه‌نه‌ بیه‌ن. سه‌رده‌موو شیخ مه‌حموودیچ، پالوو جافرسانیه‌نه‌ زؤانی هۆرامی  هه‌ر میدان دار  بی. سه‌ؤایچ خو هه‌ڵای نامان.

چیؤیؤته‌ر که‌ یاگی سه‌رنجیه‌نه‌ ئانه‌نه‌ که‌ کاک ئه‌میر ویش هه‌ر فره‌ به‌ شاره‌زاو زؤانی هۆرامی مدو قڵه‌م و ماچو ئی زؤانه‌ کاری علمیش په‌نه‌ مه‌کریو. کاک ئه‌میر مه‌شیێ ئاگا بیێ که‌ ئی زؤانه‌ و ده‌ره‌تانوو ئی زؤانیه‌ بی، که‌ میدانش دا تا کارایی ده‌یان شاعیره‌ کوردا چانیشا مۆله‌ؤی میدانوو شکوفایی پێدا که‌رو. ئارویچ کارایی ئی زؤانیه‌ به‌ پاو گرد پیمانیؤی زؤانه‌ ؤانی ئه‌گه‌ر جه‌ باقی زؤانه‌ کوردیه‌کا زیاته‌ر نه‌بو، به‌ ئیوه‌ر(به‌ یه‌قینن) که‌مته‌ر نیا. ده‌ره‌تانی گراماتیکی و په‌ر بیه‌ی هه‌ماروو ؤاچا ئی زؤانیه‌ ڕاو گرد جوره‌ باسیؤی سیاسی و زانستی مدو.

کاک ئه‌میر ئه‌گه‌ر ئانده‌ نزیکوو هۆرامانیا مه‌شیێ زانا بیێش که‌ ئیمه‌ جه‌ هۆرامانه‌نه‌ هه‌رگیز نه‌ به‌سورانی و نه‌ به با ؤاچمی موکریانی باسی سیاسیی و مارکسیستییما نه‌که‌ردینی، به‌ڵکوو هه‌رچیی کریا بو گرد هه‌ر به‌ هۆرامیانه‌ بیه‌ن. دوکتوره‌کیما ئه‌گه‌ر هۆرامیی بییبا هه‌رگیز به‌ زؤانیؤته‌ر قسیشا چه‌نی نه‌که‌ردینمی. رادیو ناوچه‌یه‌کی هۆرامانی تا بیینی هه‌ر به‌ هۆرامیانه‌ هه‌ؤاڵیشا ؤه‌ڵێ که‌ردینێ.

کاک ئه‌میر مه‌شیای جیای ئانه‌یه هه‌ر جه‌ دوورۆ چه‌ند و چوونوو ئی‌ ڕێشه‌ دیاری که‌رده‌ بیێ، ئامێ و جه‌ نزیکۆ و جه‌ هۆرامی زؤاناش په‌رسا بیێ.

ئانه‌ که‌ هۆرامیی ئارو ئینێ دماؤه‌ کاک ئه‌میر راس ماچو. به‌ڵام ئانه‌ خه‌تاو زؤانه‌که‌ی نیه‌نه‌. تا به‌ ئارو هیچ هۆرامییؤ چا بابه‌تۆ گرفتش نه‌بیه‌ن. هه‌رمانه‌یچ ویش کارایی وه‌ش که‌رو.

کاک ئه‌میر به‌ دڵ وه‌شیۆ چند جاریؤ باسوو وه‌ش بیه‌ی زؤانیؤی تازه‌ی به‌ نامی سورمانجی(سورانی+کرمانجی)که‌رو که‌ گوایا دلی  کورده‌ نیشته‌جیکا به‌روو وه‌ڵاتیه‌نه‌ وه‌ش بیه‌ن.

دوکتور ئه‌میر مه‌شیێ زانێش ئینه‌ زؤان نیا. چوون ئینه‌ داراو یه‌ک گراماتیکی نیا و په‌یش هه‌ن کو'ڕ به‌ کو'ڕ فاڕیو. ئینه‌ ئینا ڕاده‌و زؤانی پیدینگیه‌نه‌ و زه‌مانیؤ متاؤو بو به‌ زؤان که‌ ئه‌دێؤه‌ زاڕوڵه‌کاش پا گوویشیه‌ وه‌ی که‌رو، که‌ چاوه‌خته‌نه‌ ئیتر مه‌جبووره‌نه‌ گراماتیکی دیاریش په‌ی بنیوره. ئی زؤانوو پیدینگیه‌ زه‌مانیؤ متاؤو بژیؤو‌ که‌ مه‌ردمه‌که‌ش ده‌سشا جه‌ زؤانه‌ ئه‌سڵیه‌کا ویشا بڕیا بو. ئه‌ندا زؤانه‌ ئه‌سڵیه‌کی هه‌میشه‌ ئی لا دای و که‌ج ڕه‌ؤیا ڕاسی که‌راؤه‌ و ماراشاؤه‌ سه‌روو ڕێ. سورمانجی زه‌مانیؤ متاؤو پا گیرو که‌ کوردی نیشته‌جی هه‌نده‌رانی هه‌ر هه‌نده‌رانه‌نه‌‌ مه‌ناؤه‌ و نه‌لاؤه‌ کوردستان. ده‌ی چا حاڵه‌تیچه‌نه‌، کورده‌کی به‌ ئاسان ملا سه‌روو زؤانا ئا کشوه‌را که‌ ئینێش چه‌نه‌ و تاؤیاؤه‌.

ئه‌گه‌ر به‌نایچ ئانه‌ بو که‌ جه‌ کوردستانه‌نه‌ چیؤی چیمنه‌ ڕؤه‌ بدو، مه‌شیێ  جافی و هۆرامی هه‌ر جه‌ زوۆ جاهۆشا وه‌ش که‌رده‌ بیێ. مه‌ردم ئی زؤانا به‌ ئه‌روه‌ند میاؤونه‌ و فیر بو و ئیتر نیازش نیا به‌ تیکه‌ڵ که‌رده‌یشا. هۆرامانه‌نه‌ جافی و هۆرامیی هه‌رکامه‌ به‌ زؤانو ویشا قسی که‌را و بی گرفتیچ میاؤانه‌ یوی.

ئانا نیاماره‌ که‌ ئینه‌ بی و مه‌نیچ، کاک ئه‌میر دڵش به‌ چیشی وه‌ش که‌رده‌ن؟، قازانجوو ئه‌ده‌بی ئی سورمانجیه‌ ئینا چکونه‌؟ به‌ مه‌نه‌ی ئی زؤانه‌ زوڵه‌یه‌ سه‌رنؤشتوو زؤانه‌که‌و گورانی و جگه‌رونی به‌ کوگه‌ میاؤو؟

زؤانی  دیار به‌کری و سلیمانی هه‌ر پاسه‌ که‌ هه‌نی وه‌شینی، که‌ردیت به‌ سورمانج ئیتر ئانی‌ مه‌مه‌نا.

په‌ی ئانه‌یه‌ بتاؤی دلی ئی دؤه‌ زؤانینه‌‌ بی به‌ خاؤه‌نوو زؤانیؤی، یا مشیو‌ یویشا کوشی و هه‌ر به‌ یویشا خوشنوود بی و یا ئانه‌ باری تیکه‌ڵیشا که‌ری، که‌ چا وه‌خته‌نه‌ ئیتر هه‌ردؤیت کوشتینی. چوون سورمانجی ئیتر نه‌ سورانا و نه‌ کرمانجی. سورمانی زؤانوو سه‌ؤای نه‌ جه‌ شیعرا نالی میاؤونه‌ و نه‌ جه‌ هنا ئه‌حمه‌دی خانی.

ماچا یو ئه‌ر ئاما و ڕای راسه‌نه‌ نه‌لا هه‌ر ڕێؤه‌ره‌ بلو هه‌ر ڕای لاره‌نه‌. ئیمه‌ پیسه‌ کوردی ئه‌ر به‌نا نه‌بو نرخه‌ په‌ی ئه‌ده‌ب و کولتووروو ویه‌رده‌و ویما بنیه‌یمیره‌، یانی ئه‌گه‌ر ؤه‌روو  ئه‌ده‌به‌که‌یما نه‌بو، پاریزنای زؤانی په‌ی چیشیه‌نه‌؟ ئه‌گه‌ر مه‌یل به‌ ڕیک و پیکی زؤانی ئه‌دایی و ئه‌ده‌ب پا زؤانیه‌ نه‌بو حکوومه‌ت و کیان وه‌ش که‌رده‌ی ماناش چیشه‌نه‌؟. کورد پۆکه‌ی ئی گرده‌ مه‌راره‌تیشه‌ تا ئاروو به‌ردینی  و به‌روکه‌ زؤانه‌کاش( هه‌ر پاسه‌ که‌ هه‌نی) پاریزنو.  پاریزنای ئا زؤانایچه‌ نیا ڕاساو سورماج و زاماج وه‌ش که‌رده‌یه‌نه.

ئیمه‌ جه‌ کوردستانه‌نه‌ زؤانیؤی به‌ینوو زؤاناما گه‌ره‌کا، تا‌ جه‌ سه‌راسه‌روو کوردستانیه‌نه‌ قسیش په‌نه‌ که‌رمی‌. ئی زؤانه‌ کریو یو جه‌ زؤانه‌ کوردیه‌کا، به‌ هه‌ر زاراؤیؤۆ که‌ هه‌ن، بو. ئی زؤانه‌ کریو سه‌راسه‌روو کوردستانیه‌نه‌ ده‌رس بدریو و په‌ی پیؤه‌نی سه‌راسه‌ری به‌ کار بریو. کریو سه‌روو فڵانه‌ زاراوه‌ی ستاندارد کریو و به‌ ؤاچی زؤان و زاراؤه‌کا‌ته‌ری دۆڵه‌مه‌ند کریو. کریو جه‌ پاڵوو ئی زؤانیه‌نه‌ باقی زؤانه‌کاته‌ریچ  بازیاؤه‌  و پی جوره‌ ئه‌ده‌به‌که‌یچما مه‌نوؤه‌ و نه‌مرو.

سورماج ( ئه‌گه‌ر بو)جیا چانه‌یه‌ په‌ی گردیما نا ئاشنان، ئاؤی که‌رونه‌ چیروو ئه‌ده‌به‌که‌یما و زؤانه‌کاما و که‌روما به‌ مه‌ردمیؤی تازه‌ پیدا بیه‌ و بی ڕیشه‌.

گه‌ره‌کیچما نه‌بو ئی ڕێ، یانی ئانه‌ که‌ یو جه‌ زؤانه‌ کوردیه‌کا که‌رمی به‌ زؤانی سه‌راسه‌ری، ده‌ی خاس و ژیرانه‌ ئانه‌نه‌ که‌ لانی که‌م چه‌م بڕمی ئه‌فریقایه‌کا و زؤانی ئینگلیسی که‌رمی به‌ زؤانی سه‌راسه‌ری و جه‌ پاڵوو ئینه‌یه‌نه‌ باقی زؤانه‌ کوردییه‌کایچ هه‌رکام جه‌ یاگی ویشانه‌ بازمێ. به‌ هورچنیه‌ی زؤانی ئینگلیسی پیسه‌ زؤانوو به‌ینوو زؤانه‌کا کوردستانی. به‌ره‌و کتیبخانا دنیایما ؤه‌نه‌ که‌روؤه‌ و ده‌یان گرفتیما  چاره‌سه‌ری با.

خاس ئانه‌نه‌ که‌ جیای شون کۆته‌ی سه‌راؤوو زؤانی تازه‌ وه‌ش که‌رده‌ی، ویره‌نه‌ بیمی تا زؤانه‌ وه‌ش کریاکیما به‌ینه‌نه‌ نه‌شا و ئه‌ده‌به‌که‌ما شه‌را نه‌به‌روش. قسی سه‌روو پاریزنای میراسی ئه‌ده‌بیا ئه‌ندا زؤانی حازری و بازری فری و فراؤانینی و نیاز به‌ پینه‌ و په‌ڕؤی نیا.

 

سیامه‌ند هۆرامی

2007-06-10

 

*1-  گردوو باسه‌کا رادیوی، جه‌ سایتی ئینترنیتی هه‌مان رادیویه‌نه‌ هه‌نی.