دیموکراسی یا دووکهڵوو سهفسهتهی؟

ئیمه پیسه جهمیؤ جه ئهنداما کومهڵه هۆرامی زؤانهکا و هوگرا زؤانی هۆرامی، جه سهردهموو بهرشیهو رهشنووسوو دهستووروو کوردستانیهنه، نامیؤما ئاراستهو پارلمانوو کوردستانی کهرد. چا نامهنه باسما چا بار و دوخه خرابهیه کهرده بی که زؤانی هۆرامیش چهنه مژیؤو و داؤاما کهردی بی تا پارلمان به شیؤیؤی ئارویی رویؤه کهروه ئۆ لا زؤانی هۆرامی. ئیمه چا نامهنه ئامژهما به پهی لؤایه کارشناسانهکا شوراو ئورووپای جه ڕاو پاریزنای زؤانه کهمینهکانه کهرده بی. به پاو ئا پهی لؤایا پهی ئانهیه زؤانیؤ یاردی بدریو مشیو، به رهسمیهت بشناسیو، جه مهدرهسهکانه پهنهش بونیو، وجه ئیدارهکانه ههرمانهش پهنه کریو، جه میدیاکانه بهر گنو، روزنامی و گوؤاریش پهنه بهر کریا، بهرنامی تهلهؤزیونی و رادیوییش با، فیلمی و تهئاتریش پهنه وهشی کریا، فیلمیش پهنه تهرجمی و چیر نؤیسی کریا و...

به ؤهڵا بیهی نامهکهی نزیک به 1400 کهسی و 6 ئهنجمهنی ئامێ پهشتیش و ههر پاسه جهمیؤی فره جه ئهنجمهنهکا ناوچهو هۆرامانی و بریؤ ریخراؤی سیاسی پهشتیؤانیشا چۆ کهرد*1

ههر جه سهرهتاو نامه نؤیسهکهیهنه ئهژنهؤینمی که ئینه ههرمانیؤهی بی سهمهرهنه. پارلمان بی دهسهڵاتا و هیچش پهنه مهکریو و خاس ئانهنه پهی حزبهکاش بنؤیسمی.

بهڵام ئیمه نهک ئانه که به وهزعهو سیاسی کوردستانی نا ئاشنێ بیمی، بهڵکوو چوون گهرهکما بی، به لیگیمیتیت دای به پارلمانوو کوردستانی. یاردی دهری پروسهو دیمووکراسی کوردستانی بیمی، ناسما ئا جوره باسی راگیریما با و نامهکهما ههر روو به پارلمانی نؤیس و ههر پهی پارلمانیما کیاست.

ئیمه چا نامهنه به پهشت بهسهی به پهی لؤایه زانستی و کارشناسانهکا شوراو ئووروپای، سهروو ههرمانه پهی نهجاتوو زؤانه کهمینه و ناوچهیهکا، داؤاکاریهکیما جه یهری خاڵینه و پی جوره فرمووله کهردی:

1ـ ئا زؤانه پیسه زؤانیؤی کهمینه جه کوردستانهنه به فهرمی بشناسیو،یانی ددانش بنریو پوره که ههن و مژیؤو و ئانا چا یاگانه که ههن.

2ـ به ئاڵترناتیؤی زؤانی ئیداری بنریوره، یانی هۆرامانهنه و جه پاڵوو زؤانه کوردیهکاتهریهنه، کریو به کار بێ و به کار ئاردهیش یاساخ نهبو.

3ـ جه مهدرهسهکا هۆرامانیهنه پهنهش بؤنیو و چا یاگایچهنه که هۆرامی زؤانی ههنه دهرهتانوو پهنه وانایش فهراههم بو.

ئیمه ههرچند نامهکهما جه دؤی کاتی جیاکارینه به دهس بهرد و یاؤناما لا پارلمانی وههر پاسه جه پهلیانه و میدیاکانه ؤهڵاما کهردۆ و سهرش باسماکهرد.

به داخۆ جهلا پارلمانیۆ بیجگه جه دؤیهر بهیانه کورتا جه میدیاکانه، ئادیچ سهروو تهسلیم کهردهی نامهکهی، هیچ جوابیؤما هور نهگرتۆ. بهڵام چی لا و جۆ لاؤه چیؤی فریما ئهژنهؤیینی و مژنهؤمی. که زیاتهر حهکایهت جه بو و بهرامهو کی ؤهرکی نادروسهی سیاسیه کهرا تا رهخنی زانستیی.

ئینی بڕیؤ چا به حهساب رهخنانی:

1ـ زؤانی هۆرامی کهمینه نیا و جه سورانیچ گۆرهتهرا. 2ـ زؤانی هۆرامی زؤان نیا و یو جه لههجه کوردیهکان و شیؤه زؤانا.... 3ـ زؤانی هۆرامی ئهداو زؤانی کوردیا و ئهسڵوو زؤانی کوردیا 4 ـ زؤانی هۆرامی بهشیؤا جه گۆرانی مشیو بهگۆران نامیش بهری 5 ـ نامهکه ئینشاش خرابهنه و خراب ئهرهمجیان ....

ئینی و چند ڕهدیفی چینیشا تهنیا و تهنیا پۆکهی مهیا تا ؤهرهچهم لیڵ کهرا و داؤاکی ئیمه شاراؤه. ئینیچه هیچکام به ئاشکرا جه لاو پارلمانیۆ و به فهرمی مهدرکیا، بهڵکوو جه لاو کهسانیؤیۆ ؤزیانه میدان که پاڵاچهکیؤشا ئینا دیؤاخانوو سیاسهتیهنه.

ئانه که ماچو زؤانی هۆرامی کهمینه نیا، دهی با زامهت کیشو و بهیان نامهکهو شوراو ئورووپای بوانوؤه. گاههن راس فهرماؤو وکهمینه نهبو، دهی با زامهت کیشو سهروو فرهینهیش چهنی پارلمانی گنو گفت و گو.

ئانیچه که ماچا زؤانی هۆرامی ئهداو زؤانی کوردیا و زؤانیچ نیا، با ویشا ؤیر کهراؤه. چهنی کریو ئهدێؤه پی گرده تهمهنۆ و پی گرده زاڕوڵاؤه ویش ههر زاڕوڵی مهنی بوؤه؟. چهنی کردیو زؤانیؤ ئهؤیستا و سهرهنجامش دیی با و شیخی ئهشراقی، بیسارانی، سهیدی، مۆلهؤی، میرزاو پاؤهی وسهدان زانێتهرش پهنه یاؤنێ با و لا ماد، ئهشاکنی، ساسانی و ئهردهڵاناؤه ههرمانهش کهردی بو، ههر خام و کرچ مهنوؤه ؟ ئهی تهکامڵی ماناش چیشهنه؟ کامه پهدیدهن که تهکامڵ پیدا نهکهرو. ئینی پی باساشا تهنیا دژایهتی نامهکهو ئیمه مهکهرا بهڵکوو پی جوره و پهی وهش ئامهدییؤی سیاسی گرد ڕاسییؤی زانستی چیرپا کهرا.

پهی ئانیشایچه که به باسوو گۆرانی و رهسهنایهتی کوشش کهرا تا جه خودوو مهسهڵهکی دووری گناؤه، کریو پهرسی که کامه نهوهشین به ئاؤیزان کهردهی قاپه عهکسوو باو باپیری نامداریش دهردهش دهرمانه کریێنه؟ گرفت ئانهنه که زؤانی هۆرامی هیلاکا و مشیو ڕا چارهش پهی بیزیوؤه، نهک به سهفسهته کهردهی جه باسهکهی دوور گنیۆ. ئی باسی ئهگهر دهرمان نهرمانا حکموو یاسینی پیدا کهرا.

ئانی که سهروو ئینشاو نامهکهی قسیشا ههنه، دهی با فهرماؤا ئادی وهشتهر بنؤساشۆ، به مهرجیؤ دلهکیش هور نارا و مهژگهکهیش کارده ؤهژی نهکهرا.

دانه دانه نامی بهردهی و ڕهدۆ کهردهی ئا پهی لؤایا، ههرچند ئامووزهندهن، بهڵام وهخت بهرو و جه توانوو ئی نویسیایهنه نیا.

خاڵیؤهی گرنگهیتهرهیچ که چی ڕاسانه باس کریو، پیؤهنی زؤانی و نهتهؤهیا. ماچا ئهگهر هۆرامیانهی به زؤان بنیهیمیره، کهرو پانهیه که هۆرامیهکی جه نهتهؤیؤیتهری با. ئاسان دیارا که پهشتهو ئی پهی لؤایۆ شوعارهو یهک نهتهؤه، یهک زؤانی مڵاسش گرتهن. ههرپاسه که مزانمی ئی شوعاری ئهؤهر جار جه ئورووپانه ویش ئهرمانا و ههر چایچ قیزهؤنیش بهر کۆت و نیشانهش دا که سهرهش جه دوڵهو فاشیزمیۆ بهر مشو.

کورد ئارو ههرمانیؤهی گۆری ئینا ڕاشهنه. گهرهکشا چیروو چنگا حکوومهتهکا مهنتهقهیهنه دهسهڵاتی کوردی وهش کهرو و پهی ئینهیچه ئهویستا که ئهبستانوو (ئیعتماد) دنیاو بهری به دهس بارو. دنیاو بهریچ ههر زوۆن پلاتفورموو ویش، ئانه که دیموکراسیش ماچا، ئهرمانان.

سیاسهتمهداری کوردی مشیو بزانا که چی بوارهنه چهنی خاما روو به ڕوی نیهنی. چیگه کارشناسی، فیلسوفی و پروفسوری ئی ههرمانی ههنی وچهم داری کهرا. دیموکراسی به پینه و پهڕو مهکریو. یو جه ههندهرزه بنهرهتیهکا دیموکراسی ئانهنه که، فرهینه پهیش نیا کهمینهی فۆتنو.

کاک مهسعوودی بارزانی پیسه یو جه لیدره بهرجهستهکا کوردی، ماؤیؤ چێؤهر، جه پاڕلمانوو ئورووپایهنه پی جوره داؤاو یارمهتی کهری: ... ئیمه جه ڕاو دیموکراسیهنه خهباتی فرهما کهردهن، بهڵام جه دیموکراسی مهزانمی و داؤاتا ؤهنه کهرمی تا به فیر کهردهی دیموکراسی یاردیما دهیدی...

دهی ههندهرزوو بنهڕهتی دیموکراسی ئانهنه که یو مافوو سهرهتایی و سرشتی ئینسان، گرو و کومهڵهکا پاریزنو. دیموکراسی به ئاشکرا هاؤاری کهرو که کهسی پهیش نیا زؤانی هۆرامی، سهروو ئانهیه که چهنی تاریفه نادروسهکهو ئادی سهروو نهتهؤهی نمێؤه، فۆتنو.

زؤانی هۆرامی به دریژایی میژووی بیهن، کهچی تاریفه نالهباری هنی ئی سهردهمه تازانی. ئانه که واقعا زؤانهکهن. ئهر ناریکییؤ چی دهشتینه دیار بو پهی لؤاکی ئادیشانی، نهک زؤانه چندین ههزارساڵهکه. تاریفهکی ئادیشانی که مشیو ڕاسی کریاؤه، نهک زؤانهکه.

تاریفی نهتهؤهی فرینی. جه فهرههنگواچهو سویدیهنه، نهتهؤه(ناسیون) به ماناو یهکانیؤی سیاسی که جه مهردمیؤی یوگرته و ههر پاسه به ماناو جهمیؤ جه دانشجوا دانشگێؤی که خهڵکوو ناوچیؤی دیاری با ئامان.

ئانهیچه که یو جه نامی سازمانوو نهتهؤه یوگرتهکاؤه دهسش گنو ئانهنه که مهردمیؤ جه باری سیاسی و سازمانیۆ، مشیو وهزعیؤهی چامنی پیدا کهرو که دهردهو ئهندامهتی ئا سازمانیه بوهرو، یانی تاؤابوش جه مهرزیؤی جوگرافیهنه دهسهڵاتیؤی سیاسیش وهش کهرده بو. سهروو ئی بنهمێ عهرهبهکی به ژمارهو کورسیهکاشا جه UN ـهنه نهتهؤی جیاکارینی و ههرپاسه بهریتانیا و ئهمریکا و ... به زؤانی جوتریسی ئینگلیسیۆ نهتهؤی جیاکارینی و قهرهچیهکی سویدی سویدیینی و پاکستانیهکی ئوسلوی نرؤژیینی. ئیمه گردوو کوردستانیهکا به زؤانی جیاؤازیؤه ئاسان متاؤمی کوردستانیی بیمی، کهچی پهی کوردهکا خوراسانی ههر فره دوورا تا بتاؤا چهنی ئیمه چیرو یهکانیؤی سیاسیهنه گلیری باؤه. ئهچێ ههن که بنهڕهتی فاشیستی شوعارهو یهک نهتهؤه یهک زؤانی ویش مرمانو. یانی به پاو ئی شوعاری یو مشیو ترکهکا و ئهرمهنیهکا کوردستانی جه کوردستانی بیهیشا بهری کهرو و وهرموو ئهؤهگیڵنای کورد زؤانهکا خوراسانی ؤینو. فاشیستهکی ئیتالیای به ڕابهری موسولینی که ئی شوعاریشا گرتی بی دهمۆ، سهروو نزیکایهتی زؤانی داؤاو بهشیؤ جه کشوهروو سویسی کهرینی و ههم زهمان وهرموو شار بهدهر کهردهی بهشیؤ جه مهردموو ئیتالیای ؤینینی.

ئهمریکا که ئارو یو جه دهسهڵات داره ههره گۆرهکا دنیایا، بهش بهشا سهروو زیاتهر جه پهنجا ئهیالهتاره و یهکیهتی ئهیالهتهکا ئهمریکایش ماچا. چی دلی ئهیالهتانه به دهیان زؤانی ههنی و کهسیچ تاریفی ئهیالهتیؤی سهروو زؤانی مهکهرو. چینیی و ئورووپایی ئهمریکای گرد ههر نهتهؤهو ئهمریکای مژماریا. کهسیؤ جه وهڵاتیؤهنه پیدا بو، شناسنامهو ئا وهڵاتیه گیرو، ههر چا گۆره بو، بلومهدرهسه ، ههرمانه کهرو سهرؤازی کهرو، سکات(ماڵیات) بدو، قهرار بو ههر چایچ مرو وبه خاک بسپاریو ماتووڵ ویش گهرهکش بو، ئیتر چی مشیو به یو جه نهتهؤهو ئا وهڵایته نهژماریو؟

کهی به چینی وانای و به چینی مامهڵهکهردهی جه ئهمریکانه زهرهرش پهی زؤان و نهتهؤهو ئهمریکای ههن؟. ئهر پاسه بیێ مهشیێ نهتهؤهو سویسی ههر زوو چیخ و چهڵاش هورشنیێ. کهی به کوردی وانای جه سویدهنه نهتهؤهو سویدی هورشانوؤه؟. ئی فهرمایشی چ بنهمێؤهی ههنیهشا ههنه؟

ئیرنیست گیلنیر، فیلسووف و ئینسان شناسی نامدار، جه کتیبوو ناسینالیزم و...*2 جه وهش بیهی نهتهؤهیهنه باسوو دؤی ئیلیمینتا کهرو، یهکهم کولتوور و دوهم حهز. جه ههمان کاتیچهنه ماچو که ئیلیمینتوو کولتوورهکهی مشیو به پاریز نزیکش بیۆ و زیاتهر گرنگی به ئیلیمینتوو حهزهکهی مدو.

ئیسه با به ؤهرهچهم گرتهی ئی تاریفا بزانمی کوردستانهنه چیش به چیشا.

تاریخوو مهنتهقهو ئیمهیچ ههر پیسه تاریخوو یاگهکاتهروو دنیای نیشانه مدو که جهنگهکی جه ههر دۆرانیؤهنه بهرژهؤهندییؤی تایبهت پهشتیشاؤه بیهن. جه ؤیهردهنه بهرژهؤهندی دهسهڵات دارا خیڵ و تایفا بی که جهنگ نییؤه و گاههن ڕهنگی دین و مهزههبیشا دریی ؤهنه. جهنگی ئی سهردهمه تازایچه ههر جهنگی بهرژهؤهندیانی که به نامی جهنگا عهرهب و کوردی و ترک و عهرهبی و... ڕهنگ ئامیزی کریا. خاؤهنی بهرژهؤهندیه تایبهتیانی که جهنگهکا منیاؤه و تهلاشیؤ کهرا تا به نامی جهنگا زؤانا و کولتووره جیاوازا نهههشا بڕا و نهامیشا بنیا ، یانی ئانه کولتوورهکی نیهنی که گژیا، بهڵکوو بی بهش کهردهی بازیؤی و زاڵ کهردهی بڕیؤیا که کووکه منیوؤه. بهرژهوهندی بازیؤ جه ئینسانهکان که سهناریو کیشهو کولتوورا منؤیسو و ماروش سهروو شانوی.

مهردموو کوردی جه عیراق و ترکیهنه پیسه کوردا جه دهسهڵاتهنه ڕا مهدا و تووشی کیشاشا کهرا. جه ئیرانهنه ههرچند زؤانه کوردیهکی چهنی زؤانوو دهسهڵاتی یانی فارسی جه یهک خانهؤادهنی،ههر گنانه چیروو گوشاری و جه پاڵوو مهزههبی جیاکاریهنه بی بهشی کریا. مهسهلی کیسهیهنه و کولتوورهکی بههانینی. تهلاش پهی گرتهی ههر دهسهڵاتیؤی بهرژهؤهندییؤش ئینا پهشتیۆ. بهشی فره بهردهی و بی بهش کهردهیا که که حهز به پیؤهره بیهی کاڵ کهروؤه و مهیل به جیایی مارو ؤهرۆ.

کوردستانهنه زؤان و مهزهبه جوراو جورهکی کوردی، چا سهردهمانه که گرد چوون یهک بی بهشی بیینی، تاؤانشا پاڵوو یویهنه بژیؤا و یهکیهتیشا پاریزنا. بهڵام ئیسه ئانا چیروو چهترهو ناسیونالزموو کوردی ویشهنه ئی یهکیهتیه ههر رو سهد خهنجهریش گنا.

ئی ناسیونالیزموو کوردیچه ههر پیسه گردوو ناسیوننالیزموو دنیای تهنیا مهنتقوو زوری مشناسو. ههر لێؤ دهسش بلو مل ماڕو و چاگهیچ زورش نهبی ههر جه دوورۆ لونگ فره مدو و مل جه مووی باریکتهر مێنه میدان. ئانا ؤینمی ئارو چوون بادینانهنه چارهو دهسهڵاتیؤی سیاسی ؤینو، شانیش پهی زؤانی کرمانجی شلی کهردنی و چا بارۆ بیجگه جه نقه نقیؤی لاؤازی ورتهش چۆ نمێ.

ههر پاسه حهیبهتیی ترکیهی و ئورووپای حهنداو ترکمان ، ئاسووری، کهلدانی و ئهرمهنیهکا، ماساؤی کهرو ئاؤانسی مدو. ئینیشه گرد به نهتهؤی جیاکاری نیێنیره و زهمینهو جیایی سهؤایش پهی ڕازنێنێ. کهچی ؤهراؤهروو مهردموو، دڵ گهرم و به داخۆ پهراکهندهو، هۆرامانیۆ گرد پیچیؤ مدو ؤهنه تا ئا مهردمیه جه مافه سهرهتایی و سرشتیهکا ویش بی بهش کهرو.

ماچو قسی ههزارهنه و یؤهشا بهکارهنه. ئی گرد زیک زاک لؤایه و ئی گرد ئاسمان و ریسمان چنیهیه پهی ئانهیهنه که ئا تاکه قسی نهکریو. ئا قسیچه ئانینه که زؤانی هۆرامی نهوهشا و ملای ملو تا فۆتیو. کومهڵ ناسی و زؤان ناسی و کارشناسی ئی بواریه ماچا زؤان پهی ئانهیه نهفۆتیو مشیو؛ به رهسمیهت بشناسیش، ههرمانهش پهنه کهری، مهدرهسهنه پهنهش بوانی، به ئاڵترناتیؤوو زؤانی ئیداری بنیهیشهره، میدیاکانه بهرش ؤزی، ڕوزنامی و گوؤاریش پهنه بهر کهری، فیلمیش پهنه وهشی کهری، تهرجمیش پهنه کهری و...

ئهؤیست پی گرده وی لادایه مهکهرو. ئینه قسی ئا کهسانه که شاگردهکیشا ئارو جه کوردستانهنه دوکتر و ماستهریشا ماچا. ئی قسی، ئیمه وهشه نهکهردینه. ئینی ههرزوۆن ههنه و مهردموو روشنوو دنیایش پهنه ئامووزش مدریو.

ئینسان تاریخ مهگیڵنوؤه پهی ئانهیه حهکایهتیش کهردی با. تاریخ پۆکهی منؤیسیو و گیڵیوؤه تا مهردم ههڵی ؤهریناش دووباری نهکهروؤه. دهردی ئاروی دهرمانی ئاروینیشا گهرهکینی. دهموو ئهسپهکهی کریانۆ و ددانیش دیارینی و ئیتر لازم مهکهرو یو جه بهیازه کونانه گیڵو پهی ئانهیه بزانو ئهسپی چند ددانیش ههنی.

ئینه قسی سهردهمیهنه و ماچو: ههڵهن و نا مروؤانهن و نا ڕیک و نا دهستووریا، ئهر بێؤ جه مهدرهسهکا تهؤیڵی و بیارینه زؤانیؤتهر گنو ؤهڵی زؤانوو هۆرامی. ڕاس و دروسی ئی قسی مشیو جه دانشگا گۆرهکا ئوروپایهنه پهیش گیڵی. ئی قسی یو جه بهیازه کونهکانه مهییزوشۆ. تاریخوو مافوو مروفی فره کونه نیا. چیؤی سهردهمیا و ئهؤیسا ههر پاسه که ههن بهرخوردش پهنه کهری.

ناسیونالیزموو کوردی فره حهز کهرو ویش به دیموکرات بنیوره، دهی دیموکراسی یانی ئینه، یانی مهدرهسهی هۆرامیانه جه هۆرامانهنه.

یانی مهردموو کوردستانی به یهک چهم تهماشه کهردهی. ههر ئینهیچهنه که ههسوونهو حهز به پیؤهره بیهی دلی مهردموو کوردیهنه راسه کهروؤهو ههسهم مازوشۆ. مهردم خام نیا تا به ئاسان خهڵهتیو. ئادیچ مهردموو هۆرامانی که مهشوورا کاغهزی چهرمه موانوؤه.

ئی ڕا لاری که ناسیونالیزموو کوردی ئارو گرتینه ؤهر، روهو دهگاو یهکیهتی نیهنه. نه ؤهڵینیش یاؤێنی ؤهرۆ و نهئیدیشایچ میاؤنو. مهکریو ؤهرتهری بهشیؤ جه مهردمی دهی ملوو بهشیؤتهریهره و تهماداریچ بی، بهشی بهش وریا به دهسه ؤلیۆ بزیونه دیارت و دهس وهشیت ؤهنه کهرو. به یهکیهتی یهکیهتی، یهکیهتی مهگرسو. یهکیهتی ئهبزاری ویش ههنیش و مشیو به کار بهیا. مهکریو ڕو تا ؤیرهگا کڵوکی حهز به یهکیهتی کؤی و تهمادار بی کهس میاچهما ناروؤه یو. چێچ ڕای دروسه ههر بهرخوردی دیموکراتیک و بهرابهرا. نهک به دووکهڵوو سهفسهتهی ؤهرهچهم لیڵ کهردهی و وی لادای جه ڕاسی.

سیامهند هۆرامی

2008-03-01