ئی نؤیسیا که ئینا چی ؤهرهنه مێ جهساڵهو 2001 یهنه به شیؤهؤ کتابچیؤی ؤهڵا کریاؤه ـ پهلیانهو هۆرامانی

سهرنجیؤ سهروو ئهلف و بی کوردی هۆرامی

یهکهم جار ساڵهو 1962ی و نۆسوودهنه بی که دیؤانوو مۆلهؤیم چهم پهنه کۆت. به وهشحاڵیۆ پهلیش دینێ و دیینیش پوره. ههرچند خاسیچ نهیاؤینینی گردوو شیعرهکا، بهڵام ههر کوڵ نهدینی و ههر وهخت تهنیا کۆتێنی و دهرهتان بییێ، به ئاوازی بهرز دهس کهرینی به شیعر ئهؤه وهنهی.

ورده وردهی مدیهو بڕیؤ یاگینه و به تایبهت جه ( و )کانه و ( ی )کانه شیؤهو نؤیسهکهی چهنی زؤانی هۆرامی یو مهگیروؤه و فهرقش ههن.

من وهختوو ویش و جه تهمهنوو شش ساڵهییهنه لؤانیره کوردستانوو عیراقی و پهی یهکهم جاری چاگه چهنی زؤانی کرمانجی وارینی( سورانی) روو به ڕوو بیا و ههر چایچ پهی ئهؤهڵ جاری لؤانی مهدرهسه و تا کهڵاسوو پهنجیم چاگه وانا. یانهنه زؤانی هۆرامیم بی و مهدرهسهو کووچه و کوڵانیچهنه به سورانی قسی کهرینی.

ئا هامنه که کهلاسوو پهنجیم تهمامانا یانهما گیڵاؤه ئیران و پاییزهکهش نۆسوودهنه لؤانێ مهدرهسه و ئی جاره دهسم کهرد به فارسی فیر بیهی.

چی چهم و خهمانه پهیم بهر کۆت که بهیانوو بڕیؤ دهنگا لا سورانیۆ چهنی هۆرامی جیاؤازینی.

ئی ئهلف و بی که ئارو ئینا دهسۆ و کوردیش پهنه منؤیسمی، وهختوو ویش به باڵاو زؤانی سورانی گیریا و بڕیا. چا وهختۆ ههرکهی گهرهکما بیه بو هۆرامیش پهنه بنؤیسمی به پاو جیاؤازیا ئا دؤه زؤانیه، ئیدیچه کهم و کوڕی ویش نیشانه دان. پهی بڕیؤ دهنگا جه زؤانوو هۆرامیهنه هیچ شکڵیؤ مهرمانو و شکڵوو بازیؤیچش دان به بڕیؤتهری.

ئی وهزعی تا زهمانیؤ ههر ئینا دلی شیعرانه و دلی شیعرانه مهنوؤه، کریو یو به جوریؤ ؤزوش پهشتهو گوشا و سهرشهنه نهلوو. بهڵام وهختیؤ یو دهس کهرو به نؤیسهی( نامه، ئهفسانه و ....) ئیتر ههرمانهکی کریو ؤاچی مهکریو. چون به پیچهؤانهو شیعرا و دیؤانوو شاعرا که یاگی بڕیؤ کهلیمانی، بازاروو نهسریهنه گرد کهلیمیؤه پهیش ههن بزیوؤه و ویش برمانو. کهچی ئی ئهلف و بی پی قهؤارۆ مهتاؤو جوابوو نیازوو گرد کهلیمیؤی هۆرامیی بدوؤه.

جا پۆکهی زهرووریا یو ویش دو ئی باسیه و باسوو ئا جایاؤازیا و یاگه به یاگه و کهم و کوڕیا کهرو، تا ههله پهی ئاشناییؤی فرهتهری و ڕاسۆ کهردهی ههڵا و پهرۆ کهردهی کهلهبهرا وهشه بو.

پی بونۆ من گهرهکما چی ؤاتهنه ئی مهسهلی ؤزوو ؤهروو چهما و پیشنیاروو ویم پهی چارهسهریش برمانوو.

تا نزیک به 70- 80 ساڵی چێؤهڵ ئانه که دهسخهت بیه بو و به کوردی نؤیسیا بو ههر به شیؤه خهتی فارسی بیهن( یانی ئا شیؤه که ئارو فارسیش پهنه منؤیسیو)

چا وهختهنه کورد جه کوردستانوو بهشهو عیراقیهنه دهرفهتوو وی ئهرمانایش پیدا کهرد. ئهلف و بی تایبهتی کوردی دیاری کریا و شیؤه فارسیهکه کهم کهم نریا لاؤه.

چی شیؤهی تازهنه ههمزه( ئـ ) جیا کریاؤه و جیای ( ث – ص ) ههر جه س و جیای ( ط ) ههر جه ت ئیسیفاده کریا. ( ظ، ذ، ض ) نریێ لاؤه و ههرمانهکیشا ئهسپاریا به ز .

سهروو ل یؤه چاگه که وازی حۆتیؤی گولانه نریاره تا چاخ برمانوش. پیسه جه کهلیمی کهڵ یهنه( بزهتی نیرهی کوییه).

چیروو ر ههر لێؤۆ وازی حۆتیؤی گولانه نریاره تا لهرهش دو پهنه. پیسه جه کهلیمی زڕه یهنه( زڕهو زهنگی)

تا ئیگه سورانی( کرماجی وارین) و هۆرامی پیسه یوی مهیاؤه.

ڤ پیسه حهرفیؤی تازی پهی ئهؤهڵین جاری ئامانه میدان و ویش نیشانه دا. پیسه جه کهلیمی (مروڤ)یهنه. ئی حهرفی لا کرماجی سهرینیۆ ه به تایبهت جه مهنتهقهو بادینانیهنه فرینه، کهچی لا سورانیۆ فره کهمهنه. لا هۆرامیچۆ پا شیؤه ههس و پهڕه که لا کرمانجی سهرینیۆ ههنه، فره کهمهنه.

خاڵانهو(ڤ) لا هۆرامیۆ واویؤی کاڵ و زڕه دار ههن. پیسه جه کهلیما ( ؤهرؤه، ڕؤاسه، ڕاؤه، ؤاران)یهنه. ئانه که لا هۆرامیۆ ههن ههر جه خیڵوو واوهکان، چوون جه بڕیؤ مهنتهقینه ههر به واو ماچیو. پهی نموونهی نۆسوودیی ماچا ؤهرؤه، کهچی هانه گهرمڵهیی ماچا وهروه. ؤ هام دهنگهو ؤی لاتینیهنه و جه حهرفه بی دهنگه( سامته)کانه.

پهی ؤاتهو ؤ پهشتهو زؤانی روهو ئاسمانهو دهمی، ویش میاؤنو نیمهو ڕێ. یانی حاڵهتی میانه گیرو و ددانی ؤهری( سهر و وار) تهقریبهن به فاسڵهو نیم سانتی جه ههنترینی مدرا و لچی سهرین سابت مهنو و لچی وارین بی ئانهیه بێؤه ؤریؤ، ملو و یهؤاشیؤ ویش ماڵو ددانا سهریهره و گنونه سهره ڕاو ههؤاو بازدهمی. ئی دهنگه جه فارسیچهنه ههن پیسه جه کهلیما ولی ( اما ) و مرو ( شهر مرو)یهنه.

هۆرامیچهنه، ههر چند کهم، حهرفهو ڤ یچ ههنه، پیسه جه کهلیما( بڤه، گڤه)یهنه.

جا ئیسه میاؤمیمی لا دهنگه جمنهرهکا( حهرهکهتهکا)

ئی دهنگه جمنهری جه فارسیهنه پاسه که باو کوتهن مهنؤیسا، مهگهر جه ساڵهکا سهرهتاو دهبستانیهنه. ئیتر چامای وهنهؤار ههر به بهڵهدیهت و به پاو عادهتی کهلېمی موانوؤه. پهی نموونهی کهلیمی ببر ی به چند نوعی کریو بنؤیسیو و بوانیوؤه، کهچی وهنهواری فارس یا فارسی زان به بهڵهدیهتۆ جه جوملهکینه مزانوو چیشا و مشیو چیش بونیوؤه.

وهختیؤ ئهلف و بی کوردی نریاره، ئی حهرهکهتی که عهرهب (فهتحه ، زهممه و کهسره) و کورد (سهر ، چیر و بور)شا ماچو، کهردیشا به شیؤهو حهرفا و ؤستیشانه دلی ئهلف و بیکی. یانی چهنی ئهلف و بیکی بهیا و بنؤیسیا، نهک سهر و چیرشۆ بنریاره.

پا بونۆ فهتحهکهشا پی جوره نؤیس (ه ، ـه) که به تهرتیب پهی حاڵهتا ئازادی و پیؤهنی به کار مهیا. یانی ئی شیعرهو بیسارانیه،

چراخ! ندلن چراخ ندلن هر کس غریبن هر خم ندلن

پی جوره نؤیسیاؤه،

چراخ! نه دڵهن چراخ نه دڵهن ههرکهس غهریبهن ههر خهم نه دڵهن

چینه هۆرامی و سورانی پیسه یوی مهیاؤه.

بورهکهشا پی شکڵه و نؤیس و کهلیمی( گل، رخسار، مشکل، سنبل)ی به شیؤهو(گوڵ، روخسار، موشکڵ و سونبول)ی بهر ئامێ.

دڵهٓ غریبان چون پرهٓ گلن گل خار تیش نیشو خیلی مشکڵن

پی جوره نؤیسیاؤه،

دڵهی غهریبان چوون پهڕهی گوڵهن گوڵ خار تیش نیشو خهیلێ موشکڵهن

کهچی ؤینمی ئی بوره دلی دیؤانه شیعره هۆرامیهکانه فرهو یاگاؤه گما و نیا و جیایش جه دهنگوو ( ۆ )ئیسیفاده کریان.

شایهد بونهو ئانهیۆ بو که بور جه زؤانی سورانیهنه ئهساسهن کهما و ۆ فرهتهرا. یا شایهد بونهو به ههڵه ؤنارای(تهرتیب دای) دهنگوو بوری جه دهستووروو زؤانی سورانیهنه بو، پیسه ئی نموونهیه؛

جه لاپهڕهو 66 وکتیبوو( رێنووس، چونیهتی نوسینی کوردی، ئهره نیاو ماموسا تاهر سادقی)یهنه، پی جوره ئامان؛ " 27ـ پیتی واوی قوچاو 1ـ هاوێژی ئهم پیته بهم جۆره ئهبێ؛ـ لیؤ جوت ئهبێ و بۆ پیشهوه ئهروات، زمان بردن بۆ مهڵاشوی خوارهوه، با دهر کردن له قورگهوه بۆ دهرهوهی زار".

ئیجا چیروو سهر دیڕوو" ئهم پیته ئهکهوێته سهروی وشه و ناوهند و دوایی"یهنه مێ؛

" سهرو؛ـ وان، وشه، ورگ، ون، ورد، ورچ، وهره.

ناوهند؛ـ کورد، سور، دور، کاور، باور، پور، مافور.

دوایی؛ـ کهو، شهو، ئاو، چاو، دو، بو، زو".

ئینه ههر جه دوورۆ دیارا تیکهڵ کهردیؤی ههڵه و نا ڕیکا.

واووو( وان، وشه، ورگ و......) که جه ئهؤهڵوو کهلیماؤه ئامان واوی بی دهنگا( سامت) و فهرقش ههن چهنی بوری دهنگ داری. بوریچ ههر پیسه باقی جمنهرا مهتاؤو ئهؤهڵوو کهلیماؤه بێ.

واؤوو کهلیما( سور، دور، پور، مافور و......)ی واوی دریژا و ههرچند جه خیڵوو دهنگ دارهکان، بهڵام ئید باریک و دریژتهرا و دوورا جه بوری.

چیگهنه تهنیا واؤوو کهلیمی کوردی بورا و ؤهس!

ئی به ئاڵوز ؤنارا کهردهی بوریه و نا ئاشنایی به زؤانی هۆرامی کریو ؤاچی چا دهلیلا بییبا که بیینی به بایسوو ئانهیه تا بور فرهو یاگانه نهشناسیوؤه و یاگهکیش دلی دیؤانه شیعرهکانه، به ههڵه به ۆ پهڕه کریێ بوؤه.

لاپهڕهو 70و کتیبی نامی بریانه پی جوره ئامان؛

"( ۆ ) پیتی واوی کراوه؛

1ـ هاوێژی ئهم پیته بهم جۆره ئهبێ؛ـ زار ئهکرێتهوه، زمان بۆ لای مهڵاشووی خوارهوه ئهروا، با دهرکردن له قورگهوه بۆ دهرهوهی زار دهر دهچێ"...

ڕیک و نا ڕیکی ئی تاریفیه به یاگی ویش. بهڵام چی ؤهرهنه ئانهیه مدو دهسۆ که ئی حهرفی( پیتی) پیسه حهرفیؤی جه پاڵوو بوریهنه نامێنه.

ههر چا لاپهڕهنه ئامان؛" 9ـ ئهم پیته ئهکهؤێته ناوهند و دوای وشهوه.

سهرو: ــ . ــ . ــ . ــ

ناوهند؛ دۆم، مۆن، دۆشاو، مرۆڤ، گۆشت، چۆن، رۆخ، گۆزه.

دوایی؛ دۆ، فرۆ، ههڵۆ، هێرۆ، چهقۆ، پهرۆ، بۆ، گۆ"

ڕاسا جه ئهؤهڵوو کهلیماؤه نمێ چوون جه جمنهر(مصوت)ـهکان. بهڵام ئهر گهرهکما بو گردوو کهلیما ئا دؤه دیڕه سهرینهیه به زؤانی هۆرامی ؤاچمێ، بیجگه جه کهلیمی چۆنی( که لا هۆرامیۆ فاڕیو و بو به چوون) و به وو ( او) درکیو. ما باقی به بور ماچیا ، نهک به ۆ .

ئی دهنگه جه هۆرامیهنه فره جاری کوڵۆ کریاو پهسوهندوو ( ـهؤه )یا، پیسه چی ؤهراؤهری لههجهو نودشهی و نۆسوودینه [ بهرهؤه (بهرۆ)، کهرهؤه( کهرۆ)، سهرهؤه( سهرۆ)]

یا ئی نموونه سورانیا [ له سهرهوه_ سهرۆ)، له ژێرهوه( چیرۆ)]

یاخو کوڵۆ کریاو( ـهو )ی پیسه [ حهوت( حۆت)، سهوز( سۆز)، کهوت( کۆت)، نهوع( نۆع)، نهوت( نۆته)، نهورۆز(نۆروز)]

خو ئهگهر دهنگوو ( ۆ )ی لا هۆرامیۆ ههر نهبیێ، کریی یو پهی بوری جیای( و )ی ههر ۆ بنؤیسیو. بهڵام ئهی چیش کهری، وهختیؤ دلی قسه کهردهی عادیهنه و دوور جه دیؤاناو شاعیراؤه ئی دهنگی ههردؤی ههنی و مهکریو هیچکامی شاریۆ؟.

پهی درکنای دهنگوو ۆ ی پهشتینهو زؤانی چهنی پهشتینهو ئاسمانهو دهمی، یاگیؤهی به نسبهت گۆرهتهره وهشه کهرا و لچیچ که مهیاؤه ؤریؤ تا ئا ئهندازه مهیاؤه یو، که پهنجه گۆریؤهو دهسوو ئینسانیؤی میانهیشا پانایهره بلو بهینهره. یانی گونجایشیؤی خاڵانهو لۆزییؤی به بهرزی ششی و پانایی پانزه میلیمترا. ئینهیچ چند نموونی جه لههجهو پاؤهیهنه( مهینۆ؟، مهونۆ، مهوهرووشۆ).

پهی دهنگوو بوری( و ) ئا یاگی بهینوو پهشتینهو زؤانی و پهشتینهو ئاسمانهو دهمیه گولانهتهره بوؤه و لچیچ تا ڕیکوو گازرهو بهندوو سهر پهنجهو کلکه گولانی مهیاؤه یو. یانی به گونجایشیؤی نیمهو ئانهیه که پهی ( ۆ)ی لازما.

چی ؤهرهنه ( ۆ) و ( و ) ؤهراؤهروو ههنترینیۆ نیشانه مدریا.

ۆ و

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

جۆت ( کڵاؤهکی بهلووی) جوت ( دؤی دانی)

کۆت ( گلیرا) کوت ( ئانه که کریونه ؤهر)

کهرۆ ( بهرهکهی کهرۆ) کهرو ( کهردهی، یهرهم کهسی تاک)

بهرۆ ( دهستور پهی بهردهی) بهرو ( چیؤ بهرهی یهرهم کهسی تاک)

بنجۆ ( جه بیخۆ) بنجو ( سهراؤندوو جؤی)

هۆر ( ئانه ئینا ئاسمانۆ) هور ( سهر، هورزه هوری)

ئۆسا ( قهدیم) ئوسا ( ئوسا کار)

نموونی چیمنی فرینی و ههر پاسه که ؤاتما دیؤانهکانه ؤهڵینی یاگی دوهمیش گرتینۆ.

ئیسه نوبهو باسوو وو یا. وو جمنهریؤی ناسک و دریژا.

پهی درکناو دهنگوو ( وو )ی پهشتینهو زؤانی نزیکوو ئاسمانهو دهمی بوؤه و لچیچ کاریؤ مهیاؤه یو، که ئیتر پهنجه گوڵانیچشا نهلو بهینهره. یانی ئا گونجایشه که باسما کهرد، جاریؤتهریچ نیمه بوؤه. پیسه چی کهلیمانه؛ سوور، دوور، دهروون، سهبوون.

تا ئیگه باسوو فهتحهی( سهره) و زهمه( بور)یما کهرد، جا با بزانمی وهزعهو کهسره( چیر)ی ئینا چیشهنه.

ئا ماموسێ که ئهلف و بی کوردیهشا ڕیکه ؤسته، جیای کهسرهکهی( ێـ ـ ێ )شا نیاره. ئینه پهی زؤانوو سورانی پهڕوو پوسیشا، بهڵام چهنی هۆرامی ڕیک نمێؤه.

ئیجا با بزانمی لا هۆرامیۆ ئینه چهنینا.

ئهگهر سهنجوو ئی کهلیما( بـ ر ا ـ بـ ز ن ـ مهز ن ـ ز مـ ا ن ـ د ز)ی دهیمی، پهی بهرمی که جه بهینوو ئا حهرفه بی دهنگا(سامتا)نه، ئانه که بهینهکهشا به زیاد کهردهی دیاری کریان، کهسریؤی کورت ههن که نهنؤیسیان. حالهتی چیمنی کوردیهنه فرینی. کرمانج جه ئهلف و بی لاتینهکهشهنه به ( i) دیاریش کهرو و ئا کهلیما سهریه پی جوره منؤیسو( bira, bizin,mezin, ziman, diz ). زؤانی هۆرامیچهنه ئی دهنگه ههن و هۆرامیچ ههر پیسه سورانی هیچ نیشانیؤهش پهی مهنیوره و مهنؤیسوش.

ههر فرموو ئی کهسرهیه کهمیؤ دریژتهر، بو به نیمه دهنگیؤ پهی نیشان دای ڕابتهو نامی چهنی سفهتی و نامی چهنی تهمام کهروو نامی، پیسه ( ؤههار خهمین ـ ههور نو ـ سهنگ سهخت ـ دهرد گران ـ جام مهی ـ ؤهڵگ گوڵ ). ئینه فارسیچهنه ههن و چایچ مهنؤیسیو.

ئیجا تهمام دریژ کهردهی ئی دهنگیه کهرو به دهنگیؤ که یاگی کهسرهی تهمام درکیا جه زؤانی هۆرامیهنه گیروؤه( کهسریؤ که تهمام نهدرکیو مهنؤیسیو). پهی درکناو ئی دهنگیه دلیڕاسهو زؤانی ڕوهو ئاسمانهو دهمی بهرز بوؤه، بهڵام ویش خاس مهیاؤنوش پهنه و کریو ؤاچی ئیندهو گازرهو مهژگه ؤامیؤی بهینش چهنی مازوؤه. پیسه جه دهنگوو ئاخروو ئی کهلیمانه[ بهیدی (وهرن)، بلمی( بڕۆین)، چڕی( بانگی دهکرد)].

یا دلیڕاسهو ئی کهلیمانه؛