قسهو باسیڤ دهربارۆ گورانیه هۆرامیهکا

بهشی یهکهم     

سهرنج :

ئی چند دیڕه دهربارۆ گورانیه هۆرامیهکا پێ بهرنامۆ ( وههارو هۆرامانی )، جه نۆروز تێڤیهنه  ئامادهم کهرد بی،  که کاک هاوار نهقشبهندی پیشكهشکهر و ئاماده کهرشا. شایانوو باسیا که ئی چند دێڕه، فرهتهروو ئا پێلڤایا و مهقالا گیرونهڤهر که دهربارۆ گورانیه هۆرامیهکا جه گۆڤارهکا، ڕوژنامهکی و  ماڵپهڕهکانه نڤیسیێنی. ئینه بیجگهم جه چند کتیبیڤی که دهربارۆ مێژوو گورانیه کوردیهکا و موسیقای کوردی و ئێرانی نڤیسیێنی. ههڵبهته چا بهرنامه تهلهفزیۆنیهنه نهکریی نامو یڤه یڤۆ ماڵپهڕهکا، کتیبهکا، گۆڤارهکا و کهسهکا  بهرمی. پۆکهی پاسهمه بهخاستهر زانا که  جهمهقالیڤهنه ئاگرد پێلڤایا دوباره بنڤیسوۆ و نامو ئا که سا که سودم جه پێلڤاکاشا هورگیرتهن بنڤیسو. که پاسهبو متاڤو ڤاچوو که فرهتهروو ئا چند دیڕهیه زادۆ مهژگوو ویم نیهنی، بهڵام تا ڤاگه که پێم کریان پێلڤا ویچم ڤستهن پاڵو پێلڤاکا ئا وهشهڤیسا. ههڵبهته کاتوو بهرنامهکهی کهم بی و ههر جه ڤهروو ئانێچه نهتاڤاما گردوو خاڵهکا چا بهرنامهنه باس کهرمی.                                                                                                      

گورانیی :                                                                                                                               

من نیهنا چا باڤهڕهنه که هیچ هونهریڤ پتاڤو پیسۆ گورانیا و موسیکی،  سهروو گیان و دهروونوو مرۆڤیۆ کاریگهر و ئارام بهخشبوو. گورانیی نهک تهنیا ههست، سوز، ئاه و ناڵۆ دهروونو مرۆڤی به ئاڤازۆ و به شیڤیڤی کاریگهر بهرڤزو، بهڵکو متاڤمی ڤاچمی ئا بهشه گرنگهنه جه فهرههنگی که ناسمه پا خهڵکیه بهخشو که خاوهنو گورانیهکان. من ئینانا چاباڤهڕهنه که هونهروو گورانیی، چن پیدا بیهی ههستی و سوزی و ئاهو نالۆ مرۆڤهکا جه ئهدێ بیهن. جا ئیتر یهکهم جار سهرجهموو ئا ههستاشا به چ شیڤیڤ بهرڤستهن بهتهمامهتی ساخ نهبیهنۆ.  پێنموونهی کریو ڤاچمی که به شیڤۆ ئهڤهلاڤناو ئهدا و تاتهی پێ زارڤڵهکاشا یا شیوهنو ناڵه پێ جهدهسدای وهشڤیسهکاشا یا ناڵهو نهبهرد و  شادیی نهچهیر ڕاو کهردهی و جهم پنهکۆ تهی یاگیڤی پڕ میڤی و وهشی و دماتهریچ چریکۆ شوانهی ، شادی  گهلکاری، تهرسی جه پدیده سروشتیهکا،تهرسی جه خودای،.....هپ  به ئاڤازۆ بهرشا ڤستهن.  دوکتۆر عیزهدین مستهفا ڕهسوڵ پیجوره باسو گورانیا کهرو : " گۆرانی ئاوێنهی گیانی میللهت و گهنج و بیرو ئامانجیهتی. ههمیشه به قووڵی ههست و عاتیفهو لیرک، خۆی له بهشی تری بهرههمی ئهدهبی جیائهکاتهوه و تهنیا ئاوێنهی ههستی دانهرهکهی نییه، بهڵکو ههستی فراوانیرین کۆمهڵی خهڵک دهرئهبڕێ." دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ.ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه ل63. وه جه لاپهڕۆ 59 یهنه ماچو : "ههندێ زانایان لهسهر ئهوهن که گۆرانیی شوان، کۆنترین جۆری گۆرانییه، چونکه شوانێتی بهلای ئهوانهوه له کشتوکاڵ کۆنتره.....بهلای ههندێکی ترهوه گۆرانیی ئاینی کۆنترین جۆریهتی". دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ.ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه  ل59.                                                     

فرهتهروو گورانی شناسهکا، ڕیشۆ گورانیه کوردیهکا گیڵناوه پێ سهردهموو زهردهشتیهکا. بهتایبهتی سیاچهمانه، هۆره و مهقامه کوردیهکی. " زانای ناسراوی کورد جهمیل بهندی ڕۆژبهیانی دهربارهی ناوی گۆرانیی کوردی، ڕایهکی ههیه که ئهڵێ: (( ...ڕهنگه ناوی ههندێ له گۆرانییهکانی کوردی زۆر کۆنبن، بۆ وێنه، ( قهتار) ڕهنگه له ووشهی ( گاتا ) وه گۆڕابێ، وه له کاتی خۆیا ههر گاتای پێووترابێ. ههروا ( هۆره )، ڕهنگه گۆرانییهکی تایبهتی بووبێت بۆ ستایشی ( ئاهورامزدا ) دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ/ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه.ل66. ڕۆژبهیانی مهقامی خۆرشیدی –  به مهقامی کاتی خۆرههڵاتن دائهنێ، بهڵام مهقامزانی بهناوبانگ عهلی مهردان ئهم مهقامه به گۆرانی کاتی خۆرنشین ئهزانێ...................ڕۆژ جێگهو مانایهکی تایبهتی له باوهڕی کوردا ههبووه.   دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ.ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه ل67. 

کاک حهمهی حهمهباقیچ ماچو:     " ... بهڵام لهوهدا که قهتاریش ههمان ڕاز و سکاڵا و لاڵانهوهی ڕۆحی مرۆڤه و تائێستاش ههر به شیعری بڕگهیی ( هیجا ) ی شێوهی ههورامی ( گۆران )ئهوترێت/ که تهمهنی ئهم جۆره شیعرهش له ئهدهبی کوردیدا پتر له ههزار ساڵه- ئهکرێ به دڵنیاییهوه بڵێین واژهی گاتا و قهتار، چ وهک نزیکایهتی واژه و چ وهک ناوهرۆک، ئهچنهوه  سهر یهک ڕیشه و سهرچاوه. ". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل69

له ناو لهک و کهلهوڕ و لووڕدا، ئهو دێڕه هۆنراوه فۆلکلۆریه، به باوی وهک هونهرێکی مێژوویی ئهوترێ و ئهوترێتهوه و پتر لهوهش، خۆم بهش به حاڵی خۆم، له سهردانهکانمدا بۆ کرماشان و شائاوا و ئیلام و خوڕهم ئاوا، به ئاوازی جۆراو جۆرهوه بیستوومه. دێڕه فۆلکلۆریهکهش ئهڵێ :

گۆرانی هۆره سیاچهمانه، قهدیم یادگار قهومی کوردانه. ". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل  76 ".

                                                                   .                                                                                                   

ههڵبهته کوردهکی ڤاژی( جیا جیێ )شا، جه ناووچه جیا جیا کا کوردستانیهنه پێ هونهرو  گورانیا بهکار ئاردینی ، پیسه: ستران، بالوره و لاووژه. جه هۆرامانهنه بیجگهم جهڤاژۆ گورانیا، ڤاژۆ بالوره ی  و ڤاژۆ( بهملی  یا بهملیره ) ێچ جارووبار بهکارمێ. پێنموونهی ماچا بالورهڤاچ یا بهملیرهڤاچ. ئهگهر کهسیڤیچ ڤهروو ویشهره ( فره بهدهنگی نزم و ئارام ) گورانیی پێ ویش ڤاچو یا ئاڤازیڤ کهرو پا جورو گورانیڤاتهیه ماجا( یوره ) که ڕهنگا ههر هۆره بوو و ڤهرهڤهره فاڕیابو و بیهبو به یوره                            .                                                                                                                              

فیشیهروو کهلتوور شناسهکا ئینێ چا باڤهڕهنه که ڤاژۆ گورانیی جه ڤاژۆ( گۆران)یۆ هورگیریێنه. محهمهد ئهمین هۆرامانی پیسه واژۆ گۆرانی باسکهرو:" .....له کاتێکدا، وشهی ( گۆران ) وهک ناو بهکاردههێنین، بۆمان ههیه ( - ی ) نیسبهی بخهینه سهرو به هۆیهوه وشهی ( گۆران ) دهبێ به وشهی گۆرانی و.....بۆ دهستکهوتنی واتای وشهی ( اغنیه )ی عارهبی و ( سۆنگ ) ی ئینگلیزی، به تایبهتی لهناوچهی ههورامان و شارهزووردا که تایبهتیه به ( سیاوچهمانه ) وه......" کاکهیی / محهمهد یهمین ههورامانی ل 82-83.                                                        

 دوکتۆر محهمهد موکری ئهڵێ: " وشهی گۆرانی دراوهته پاڵ گۆران که خێڵێکی گهورهی نێوان سنهو کرماشانه و ...........زانای کورد( تۆفیق وههبی ش ئهیسهلمێنێ و ئهڵێ: گۆرانی له عهشیرهتی، گۆرانه وه هاتووه، ئهم هونهره ئهدرێته پاڵ ئهوان، چونکه عهشیرهتێکی کشتکاری نیشتهجێبوون و پتر دهرفهت و توانایان بۆ دانان و داهێنانی شیعر و ئاواز بووه ". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل31-32      

خانهبهندی

من ئهجوم  گورانیی هۆرامییی جه یهری بهشه سهرهکیا پیک ئامێنی { سیاچهمانه، خاڤ و چهپڵی یان شادی } و  ههر جوریڤیچ چنهها بهزمی گیرو وی. ههرچنده تا ئیسه فرهتهروو گۆرانیڤاچه هۆرامیهکا و گورانیی شناسهکا ئهجوشا بیجگه  چا یهره جورهیه که جه  سهرۆ نامیشا ئامێنه، چندهها جوری ته ریچما ههنی پیسه { دیلانێ، شێخانی، چهمهری، ووردهبهزم، بهرزهچڕ، دهرهیی، سهحهری، زاڤڵانی، ژهنانی..................هپ}                                .                                             

با بزانمی دهرویش قولی کرندی (1236/1316 ) به سهلیقهو ویش، دهربارۆ گورانیه کوردیهکا که گورانیه هۆرامیهکیچ بهشیڤی سهرهکی و ڕهسهنو گورانیه کوردیهکانی چیشش فهرماڤان:                        .                                                                                  

یاران گورانی کوردی چهند زهنن

بزا ئاوازیان سوک جه دڵ کهنن

گورانی کوردی ههر دوازده گۆنن

مهبۆ بزانی گرد دارای شۆنن

گورانی کارو گورانی شووان

گورانی وه رزیار، گورانی زاروان

گورانی دینو گورانی ئاههنگ

گورانی چهمهرههم گورانی جنگ

گورانی زهنو گورانی شکار

گورانی گهپو گورانی دڵدار

( قولی ) تۆ بهزمو شاییت پهی چێشه

کوردان وهشیشان ههمیشه پێشهن

تاریخ موسیقی کوردی / دکتر صدیق صفیزاده ( بورهکهیی ) ل81.                                                                                                         

بهڵام من ئهجوم ئا جوره گورانییی سهرجهم، چا یهره جوره سهرهکیانه یاگیشا بوڤه. یانی،  پێ نموونهی کریو گورانیه خاڤهکی، بهزمی ( شیخانی، بهرزهچڕ، دهرهیی، ورده بهزم،،بونه،...........هپ )گیرو وی یان سیاچهمانه بهزمی [شیخانی،سهحهریی،دهرهیی،...........هپ] گیرو وی .                                                                         

کهپاسهبو متاڤمی ڤاچمی که گورانیی هۆرامیی یهری جورینی بهڵام ههرجوریڤشا چندهها بهزمیش ههنی.                                                    

ههڵبهته ئهگهر چند بهزمیڤ ( مهرزیڤی دیار و ڕوشنشا) دۆروو ویشانه کیشا، ئاکاته کریو نامیڤه تایبهتیه بنریو ئا بهزماو پیسۆ جوریڤی تایبهتی ویشا برمانا. ئا یهره جوره سهرهکیی که سهرۆ باسما کهردی، ههریوشا دۆروو ویشانه جوره باروومیڤ یا مهرزیڤشا کیشتهن.                                        به ههر گورانیڤاچیڤی هۆرامی ڤاچی، ئهگهر به ئهرکش مهزانی فهرماڤه سیاچهمانیڤ چڕه (ههڵبهته ئهگهر بتاڤو سیاچهمانه چڕو)، یا گورانییڤه خاوه یا شاده ما پێ ڤاچه، یهکسهر و به بی هیچ دوو دڵیڤ، بهزمیڤ سیاچهمانه، خاڤه، یاشادهت پێ چڕو. تهنانهت پێ گورانیڤچهکهی فرهئاسانا ئهگهر بهزمیڤ شیخانی( سیاچهمانه یا خاو ) وه چرڕو. خو ئهگهر داڤا گورانییڤی دهرهییی یا سهحهرییی یا بهرزهچڕ یا دیلانێ....هپ،  ڤنهکهری، دڵنیانا چانهیه که گورانییڤاچهکه به سهلیقۆویش، یام بهدوودڵی و نگهرانیۆ، بهزمیڤ جه گورانیه خاوهکا یا سیاچهمانهکا هورڤچنو. ئهگهر ههمان داڤێ جه گورانی ڤاچیڤی تهری کهری دڵنیانا چانهیه که بهزمیڤ تهر جه گورانیه خاوهکا یا سیاچهمانهکا چڕو. کاک خهرمان هۆرامی، جه ژماره پهنج وگۆڤارو هۆرامانیهنه، مهقالیڤی وهشش به ناموونیشانوو : کورتهیهک دهربارهی هونهری گۆرانی ههورامی، نڤیستهن و ماچو:                                           :                                                                                                                                   

" خوالێخۆشبوو ( مام ههیهری نۆدشی ) دهیوت ( لهیلی گیان، چاوڕهشهکاڵی، مهچۆ مهچۆ، ئای لهرهعناخان و ولهکاڵگیان ) ههموویان ( بهزمی دهرهیی )ن، کهچی گۆرانیبێژی ناسراو ( عوسمان کهیمنهیی ) ئهم گۆرانیانهو چهند گۆرانیهکی تری وهک : ( زهنگیانه، هاوار من وهتۆمه، باوانهکهی باوانم، ئهرێ هۆنازار گیان )به ( بهزمی گهڕیان ) دهداته قهڵهم                                     ." ههڵبهته من هیچ گوناهو ئا گورانیڤاچا مهگیروو که ههر یوشا بهپا سهلیقۆ ویش گورانیهکا نامی منیو و چڕوشا. جهڕاسیهنه من ویم تائیسێچه جهدهموو هیچ گورانیڤاچیڤیۆ یا گورانی شناسیڤیۆ نهژنیهنم ڤاچو،  به پا فڵانه پیمانهی، فڵانه بهزمیی خاڤ، یا فڵانه بهزمیی سیاچهمانه، بهزمیی  دهرهییا یا سهحهرییا یا بهرزهچڕا.  ئهگهر ڤاچمی گورانیی هۆرامیی پێنموونهی(  سهحهریی )، ئا بهزمینی که باسو سپیده دهمی کهرا. ئاکاته یهکسهر ئا پرسیاری وییش قوت کهروڤه: ئانه تێکستو کام گورانیین که سهرتاپاش ههر باسو سهحهری و دهمۆ بهیانی کهرو، یان ئانه کام بهزما که تهنیا سهحهرگانه چڕیو ؟ دێ دیارا وهڵام هیچ تێکستیڤ، یان هیچ گورانیڤه ( بهزمئڤ ). کهپاسهبو، نامه نیای چند بهزمیڤی به سهحهری یا دهرهیی،دیلانێ....................هپ، تهنها زادۆ پێلڤایا و  سهلیقهیا، که ئی دڤه پیمانێچه نه یاگو بڕڤێنی و نه زانستینی.                                                              .                                من ئهجوم تا ئاکاته که گورانیه هۆرامیهکی بهپا زانستو موسیکی خانهبهندی نهکریا، هیچ کهس مهتاڤو( تهنیا بهسهلیقه وهیا به پێلڤای ) گورانیه خاڤ و سیاچهمانهکا خانهبهندی کهرو یا نامیڤه تایبهتیه بنیو سهروو چن بهزمیڤی. یاگو داخینه که تائیسێچه گورانیه هوۆرامیهکی نه چن موسیکی چڕیا و نه به پا ڕیتمه موسیکیه کێشا خانهبهندی کریێنی.ههڵبهته خانهبهندی فریڤ جه  گورانییه  ئێرانیهکا( بیجگه جه گورانیه هۆرامیهکا و هۆرهی ) وهختو ویش خانهوادۆ فهراهانیهکا  که خانهوادیوی ئێرانیهنی بهئهنجام یاڤنا. پۆکهی ئیسه نه فارسهکی و نه نهتهڤهکی تهریچ( تهنانهت فریڤ جه گورانیه کوردیهکاچ ) ئا گرفتهشا نیا .  کاک محهمهدی حهمه باقی جه کتیبهکهشهنه ( مێژووی مۆسیقای کوردی ). پیسه باسو خانهبهندی گورانیه کوردیهکا بهپا زانستوو موسیکی و کارو ئا خانهوادۆ  فهراهانیا کهرو: " بهڵام ئهم ئاواز و گۆرانی و مهقامانه، کاتێ ئهخرێنه بهر تیێوری زانست- ی مۆسیقاییهوه، یان ڕوونتر بڵێین: کاتێ به دهنگێکی مۆسیقایی کێشدار ئهوترێن، ئهچنه کێش و پهیژهی مۆسیقاییهوه که ئهم کێش و پهیژه مۆسیقیانهش، کاتێ خانهبهندی ئهکرێن، ئهوسا ههر خانهیهی ناویکی تایبهییان لێئهنرێ که ئهم کاره، لهم سهد ساڵهی دواییدا، بنهماڵهی فهراهانی ئێرانی، واته کوڕانی عهلی ئهکبهرخان، که بریتی بوون له میرزا عهبدوڵلا و میرزا حسین قولی، کاتێ هاتن مهقام ( دهسگا )ی مۆسیقایی دێرینهی سهدان و ههزاران ساڵهی ئێرانی، که سهدان و ههزاران ساڵ، له دڵ و له سنگی نهوه دوای نهوهدا، پارێزرابوون، خانهبهندی کرد و ههر خانهیهی ناوێکی جیاوازیان لێنا و به تێکڕای ئهو خانانهی بۆ مهقامگهلی ناوچهکهیان ئهنجامدا پێیان وت : خانهبهندیی کردنی مۆسیقای ئێرانی و کارهکهشیان لهباری زانستی مۆسیقاوه، بهلای ههموو مۆسیقازانانهوه، ههنگاوێکی زانستانه و باوهڕ پێکراو بوو، بۆیه وهک ئاکامی ئهم کاره، سهرومڕی مهقام و گۆرانی سهدان و ههزاران ساڵهی ههموو ناووچهکه، کهوتنه ناو چوار چێوهی ئهم خانهبهندی کردنهوه، که نموونهی ئهم خانهبهندی کردنهی گۆرانی و مۆسیقای ئێرانی، ئهو خانهبهندییه بوو که خهلیلی ئهحمهدی فهراهیدی ( 718- 791 ز ) بۆ ههموو شیعری دنیای کرد.........". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل 19                                                    .                                                                                                                                                                   

  " خۆ  ئهگهر له بازنهو جوگرافیای ئهم دهسگایانهش بچینه دهرهوه و بڵێین ههندێ ئاواز و گۆرانی تری ڕهسهن و ههمیشه زیندووی کوردییمان ههن و یاسای ئهم دهسگایانهش نایانگرنهوه، کهچی بۆن و بهرامهی پاک و خاوێنی کوردییان پێوهیه، وهک : هۆره و سیاچهمانه و ههندێکی وهک ئهمانه. ئهی ئهمانه چین و خانهی ئهمان، له کامه دهسگادایه ؟!..........له وهڵامدا ئهڵێین : ئهو جۆره ئاواز و گۆرانیانه، پاشماوهی دێرێن و زیندووی ئاوازگهلی گاتا و ئاهورای ئایینی زهرتوشتین، که شیعری ئهو گۆرانییانه، شیعری بڕگهیی ( هیجا ) ن و پێوانهی عرووز نایانگرێتهوه و جوگرافیای سهخت و باوهشی قایم و داخراوی ناوچهی ههورامان پاراستوونی و نهیهێشتووه تۆز و گهردییان لێ بنیشێت. بهڵام ئهگهر تا ئێستا، له خانهبهندی و ناولێناندا، نهچووبێتنه ناو یهکێک لهو خانه و دهسگا  کۆنانهی مۆسیقای ئێرانی، هۆی ئهوهیه : له کاتێکدا مۆسیقازانه فارسهکان و بهتایبهتی بنهماڵهی فهراهانی لهم سهد ساڵهی دواییدا خانهبهندی و جیاکردنهوهی مقام (   دهسگا ) کۆنهکانی ئێرانی-یان بهسهر کردۆتهوه ، ئهمجۆره مقام و ئاوازانهیان بهسهر نهکردۆتهوه، واته: خانهبهندی نهکردووه، لهبهر ئهوه ناولێنان و خانهبهندی کردنی ئهم  گۆرانییه ڕهسهنانهمان ئهکهوێته ئهستۆی  پسپۆرانی مۆسیقامان، چونکه گۆرانی و ئاوازگهلی ناوچهی ههورامانیش، پاکترین و ڕهسهنترین ئاواز و گۆرانی کوردیین و ههر ئاواز و گۆرانییهکی ئایندهشمان، لهم ناوچهیه ههڵبگۆزرێ ، ڕهسهن و خۆماڵی ئهبێ " ههمان سهرچاوه ل 21                                                                      .                                                                                                    

سیاچهمانه:   

ئانه که فرهتهر یا گو مشتو مڕی و ساخۆ کهردهیا سیاچهمانهن . دهربارۆ مێژوو سیاچهمانهی و ڤاژۆ سیاچهمانهی پێلڤێ فرینی،  بهتاتایبهتی چی چند ساڵۆ دماییهنه چنهها مهقالی سهروو ئی بابهتهیه نڤیسیێنی. ئینێچه چند پێلڤێڤ چا پێلڤایا                                                                              

ماموسا محهمهد ئهمین هۆرامانی پیجوره ڤاژۆ سیاچهمانهی لهیهک مدوڤه : " ئێمه ئهگهر بمانهوێ به چاو و گوێی هونهرمهندانه تهماشای گۆرانی ( سیاوچهمانه – سیاجامانه ) بکهینو گوێی بۆ بگرین، بێگومان دهبێ بگهڕێینهوه بۆ بنی بنهڕهتهکهیو سهرگوزهشتهی ( سیاجامانه ) لهبهرهکانی زهردهشتی، بهێنینهوه یاد.......لهسهردهمی دینی زهڕدهشتی-دا ( ماگا ) کان وهک ئهرکی سهرشانیان دهبوایێ سروودی گاتاکانیان لهبهر بوویانێ و به ئاوازهوه بۆ سهرپاکی چینهکانی تری میللهت، ( کۆمهڵگایان ) بخوێندایهتهوه ئهم خوێندنهوهش لهسهر شێوهی گۆرانی و ئاواز دهبوو..........جلو بهرگی ( ماگاکان ) بریتی بوو له جلی ڕهش و له شێوهی کهوای کورت و شهرواڵی درێژ لهسهر شێوهی ڕانکو چۆخهی ئێستا بهڵام چۆخهکهی نهختێ درێژتر دهبوو  واش لهبهر دهکرا که به سهر شهرواڵدا نهختێ درێژدهبوویهوه بۆژێر پشتوێن. جامانه، یاخود مێزهرهی ڕهشیان دهبهشت به سهریانداو بۆیه ههندێ جارپێیان وتوون ( ڕهشپۆشاک - ڕهشپۆش)  یا خود (سیاجامانه)"  کاکهیی / محهمهد ئهمین ههورامانی ل 83-84.

جه پهلیانۆ (  کردهای ایران- هر جا کرده اونجا ایرانه ) مهقالیڤ دهربارۆ موسیقاو هۆرامانی نڤیسیان، چا مهقالهنه سیاچهمانهی به زادۆ ویروو ( باربهد )ی مزانو، بهڵام یاگو داخینه که نڤیسهندۆ ئا مهقالهیه هیچ ئاماژیڤش نهدان پا سهرچهمهیه که ئا زانیاریهشه  چنۆ هورگیرتهن. ئا پێلڤایه فره یاگو سهرنجیهنه و قسی فری هورگیرو. گڤایا  خهسرهو پهرویز، جه ڕڤیڤی وهشوو وههاریهنه، ملو پێ هۆرامانی، پێ ڕاڤه بهرازی. چا گهشتهنه ( باربهد ) یچش چنیبو. که  خهسرهو پهرویز، دیمهنه وهشهکا هۆرامانی ڤینو، سهرسام بو و داوا جه باربهدی کهرو که گورانییڤه وهشه چڕو،  که چن ئا سرووشته وهشۆ هۆرامانیه گونچیو. گڤایا، باربهدیچ ئا گورانیو ( ئۆرامهن یا اورامان ) یه چڕو ، که ههر ههمان سیاچهمانۆ ئارویا.                                                                                                                               

" از سیاه چمانه که گفته می شود به سیاه جامگان دوره زرتشت مربوط است نزدیک به چهل و شش نوع آن در پرده های گوناگون به جا مانده است. می گویند در روزگار خسرو پرویز برای شکار گراز راهی اورامان شد و تحت تاثیر مناظر زیبای آنجا به موسیقیدان خود باربد دستور داد که آهنگی در وصف اورامان بسازد گویا آهنگ اورامان باربد همان سیاه چمانه امروزی است که در طول زمان تغییر نام داده است. در بهار که همه جا سبز و خرم است شاید در دل مناظر زیبای طبیعی کوهستان های اورامان چیزی بهتر از سیاه چمانه ای نباشد که با صدایی دل انگیز و روح افزا در وصف طبیعت خوانده شده است "                                                    .                                                                                          

http://kurdiiran.blogfa.com/

جه پهلیانۆ(  انجمن موسیقی پاوه ) یهنه،  مهقالیڤ دهربارۆ سیاچهمانهی نڤیسیان به ناموونیشانوو ( سیاچمانه هورامی-   کاری از سیروس عزیزی از پاوه )، جه بهشیڤ  چا مهقالهیهنه پیسه باسو سیاچهمانهی کهرو. سیاچهمانه ئاوازیڤی میللی و سونهتی کوردیا و تایبهتا به هۆرامانی و جه ریتمهنه ئۆ هۆرهی مشو. ڤاژۆ سیاچهمانێچش، به چهمیی سیاڤی، دهرهی سیاڤ، ڕووخانهی سیاڤ و ئهڤهچهمیای جه ئهنجا موو خهم و خهفهتیهنه.

 "سياچمانه اين نواي معروف و ملي و سنتي كرد كه مخصوص هورامانات است در ريتم به شيوهي هوره ميباشد. سياچمانه تركيب دو واژه (سياو) و (چم) و پسوند (انه) است سياو همان معناي سياه در زبان فارسي ميباشد و چم معناي گوناگوني همچون چشم، رودخانه، بيشه كنار رودخانه، خم و خميده دارد. اگر پاره دوم واژه سياچمانه را (چمان) + (ه) نسبت در نظر بگيريم، خم شدن معنا ميدهد. بنابراين عنوان اين آواز ميتوان سياچشم، رودخانه سياه و يا خم شدن سياه (خميده ناشي از غم و اندوه) معني كرد".

http://www.musicpaveh.blogfa.com/post-7.aspx

کاک فهرهیدون بهرهرامی که خهڵکو هانهگهرمڵهیا، پیسه باسو سیاچهمانهی کهرو : " هه روه ها كه ده زانین كۆنترین ئاهه نگ كه به شه ر كه ڵكی لێوه رگرتووه »هۆره« بووه كه هۆره به شێوه ی ره سه نی خۆی به رله موسیقا خوڵقاوه، جه ماوه ری ئه و سه رده مه ی دوعاو نیایش و سكالاَی خۆیان له باره گای ئه هورامه زداوه به شێوه ی هۆره به یان كردوه و وا دیاره هه ر وه كوو له مه قامه كانی هۆره ده رئه كه وێ هۆره تایبه ت بووه به پانایی و ده شته وه، چون زۆربه ی مه قامه كانی هۆره ئارام و ئه هوه ن و نزمی و به رزایی وه كوو سیاوچه مانه یان به خۆوه نه گرتووه. به یان كردنی مه قامه كانی هۆره شیوه ی ژیانی خه ڵكی له و سه رده مه یدا كه له ناوچه كانی شاره زوور و ده شتی ماهیده شتی كرماشان و سه رپێل زه هاودا ژیاون موناسیبه ی زۆرتری به ئاهه نگی هۆره وه بووه، به پێ زۆربوونی نه فوس جه ماوه ره كه روویان كردووه ته بناری كێوه كانی هه ورامانه وه، ئاهه نگ و هۆره نه یتوانیوه هه ست و نیازی ئه و خه ڵكه ی رازی بكات. هه روه كوو زوان به زوان و سینه به سینه بۆمان گێردراوه ته وه پیاوانی ئایینی به شێوه ی ئاهه نگی هۆره خه ڵكیان رووبه خوا ده عوه ت كردووه كه له ناو ئه م پیاوانه كۆمه ڵێك پیاویی ئایینی و زانا هه ڵهاتن كه گوایا هۆره به ته نیایی ناتوانێ نیازه كانی رۆحی به شه ر رازی بكات! ئه و جه ماعه ته كه بیرو باوه ڕیان وا بووه، زۆربه یان له بناری كێوه كان و شاخ و داخ و هه رد و به ردی هه ورامان په نایان گرتووه، به پێی چۆنیه تی ژیان و هه ڵهاتن به سه ر لوتكه ی دونده به رزه كان و یا له بناری كێوه كانه وه چۆن بژین وه یا چۆن ژیان به سه ركه ن، جه ماعه تێكیان پێك هانی كه ئه و جه ماعه ته ئه بوایێ ناویان بووبیت و به ڕێ و ره سمی تازه وه بژین، ته نانه ت له ئاهه نگه كانیچیاندا ئاڵ و گۆڕێك پێك بێنن كه له وانیتر جیاواز بن یا باشتر بڵێین ئینشیقاقیان كردووه و ئه و جه ماعه ته كه ڕێ و ره سمی جیاوازیان بوو، نیشانه ی ئه و جه ماعه ته لاده رانه پارچه ێیكی ره ش بووه و یا وه كوو بڵێین جل و به رگیان ره ش بووه كه به زوانی هه ورامی ره ش به مانای »سیاو«ه. ئه و خه ڵكه ئه بوایێ بۆ به رێوه بردنی ئاهه نگه دینییه كانیان نیازیان به سروده ێیكی جیاواز بوو كه به پێی چونیه تی ژیان له بناری كێوه كان ئاهه نگێكی موسیقایی جیاواز و موناسیب له گه ڵ رۆحی ژیان له بناری شاخه به رزه كان پێویست بووه  ئه نجاچون ئه و جه ماعه ته ره ش پۆش بوون سروده كه یان سیاجامان و سیاوچه مانه ناو نراوه. بۆچوونێكیتر له سه رباسی سیاوچه مانه: هه روه كوو ده زانین زۆربه ی سروده كانی زه رده شت سێ سێ بووه (یه ره یه ره) وه كوو وتاری باش - كرده وه ی باش - ئه ندیشه ی باش (گفتار نیك، پندار نیك، كردار نیك) وه یا (ئه هویه ویرو ویسمه ن) خوایا توم خۆش ئه وێت. هه ركام له و سرودانه سێ سێ به یان كراون به »سێ جارانه«، »سێ جارواچمانه«، »سێ یاواچمانه« وه یا »سیاوچه مانه "                                          .                                                                                                                   

 ئی قسهو باسه ههم سهروو( س د ) و ههم سهرو نێتیۆ ههن.                                                                                                                                                                                  

ماموسا حهمهڕهشید هۆرامیچ مهقالیڤش دهربارۆ سیاچهمانهی به ناموونیشانوو (داستانی سیاچهمانهی ههورامان )یۆ  نڤیستهن و چا مهقالهنه، یوسو ئاسکهی به نوئاڤهروو  سیاچهمانهی مزانو.                                                                                                                                       

بهڵام د.بۆرهکهیی ماچو سیاچهمانه  مهقامیڤا جه مهقامهکا  عبدالقادر مهراغهیی  دکتۆر صهدیقی صفی زاده ( بورهکهیی ) تأریخ موسیقی کردی ل 51                          

 ههڵبهته سهرجهموو ئا پێلڤایا، پهشتیشا به هیچ سهنهدیڤی مێژوویی نهبهستینه، ئدنا ئهشیهی نامو سهرچهمهکهی یا سهنهدهکێشا بهردێ.  بهڵام منیچ ئهجوم ئا پێلڤێ که ڕیشۆ  ساچهمانهی گیڵناڤه پێ دیینوو زهردهشتیهکا جه پێلڤایهکاتهری  زیاتهر یاگو باڤهڕیهنی. ههرچنده سهرجهموو ئا پێلڤایا قسهو باسیڤی فره هورگیرا.                                                                                                                                                                          .      

 پێنمونهی، کاک  ئیبراهیم حاجی زهڵمی جه مهقالیڤی فره ڕیک و پیکهنه به دریژی باسو  سیاچهمانێش کهردهن، به پێلڤای کاک ئیبراهیمی سیاچهمانه گورانییڤه ئاینیه نیهنه. متاڤو پێ لڤاکۆ کاک ئیبراهیمی پیجوره کوڵ کهروۆ. ئهگهر سیاچهمانه گورانیڤه زه زهردهشتیهنه، چی تهنها جههۆرامانهنه ماچیو ؟ خو فرهتهروو زهردهشتیهکا ئینێ یاگهکا تهروو ئێرانیهنه، ئێ زهردهشتییه فارسهکی یا بلوجیهکی،......... چی پهرستگاکاشانه سیاچهمانه مهچڕا؟ ههر پا سه کاک ئیبراهم ئی پرسیاری وروژنو : ڤهروو چیشیا که سیاچهمانهکی به کنالهیل، ئاخلهیل،.....کوتایش مێڤ، که لهیلیچ زیاتهر پێ یاری ( دڵداری ) بهکارمێڤ؟ تێڕوانینێک بۆ سیاچهمانه / ئیبراهیم حاجی زهڵمی. گۆڤاری ههورامان بهرگی دووهم / مهڵبهندی ڕۆشنبیری ههورامان.                                                                                                   

 من ئهجوم سیاچهمانه جه سهردهمه جیاجیا کانه، فاڕیێ فراڤانێس ئامێنی ملهره. چا سهردهمهنه که عهرهبه ئیسلامهکی سهرتاسهروو ئێرانیشا داگیر کهرد، هۆرامان به ئاسانی ویش نهدا دهسۆ و ڤهرگیرتیڤی دریژخایانو وعهرهبه ( ئیسلامهکا)ش کهرد.  پاسه که جه کتیبو(  تأریخ سلاطین هورامان )یهنه باسکریان نزیکۆ 300 ساڵا ئا ڤهرگیریه بهردهوام بیهن. یانی جه سالو 18ی هیجریۆ دهسش پنهکهردهن و تا سالو 318 هیجری بهردهوام بیهن."....اسلام درسال 18 هجری اولین حملهای سربازان اسلام به هورامان شروع شده، ولی بینتیجه ماند، زیرا امکان گرفتن قلعههای بسیار محکم و غیر قابل نفوذ، ممکن نبود. هر چند سال یک بار به هورامان یورش برده می شد، اما با تلفات زیاد شکست خوردند، برمیگشتند، در فاصلهی سال 18 تا 318 هجری بارها و بارها جنگ های سخت و خانمان سوز در گرفته ".تاریخ سلاطین هورامان . نوشته: قاضی عبدالله شیدا ( مردوخی ). به کوشش احمد نظیری  ل 46 -47                                         .                                                                                                                                                    

ماموسا محهمهد ئهمین هۆرامانیچ جه کتیبوو ( ڕهسهنایهتیی زمانهکهت بناسه) یهنه پیسهشه نڤیستهن " ههر لهو ڕۆژهوه، که ئیسلام هاته شارهزوورهوه و بنارهکانی شاخهکانی ههورامانیان گرت، ههروهک نهخشهی ئیسلام وهها بوو، که جگه له زهویوزار بۆ دهوڵهتی ئیسلام دهبێ بمێنێتهوه، چیدیکه ( ماڵ، ژن، ئافرهت،.....هتد ) وهک سهروهت و سامان بێ، وهك ژن و پیاو و مناڵ بێ، سهرپاکی بهموڵکی سوپا لهقهڵهم دهدرێ و لهبارهی نووسراو و کهلهپوور و فهرههنگیشهوه، ئهوهی که دهربارهی ئیسلامهوه نهبێ، چارهنووسی سووتاندن و لهناوچوون بوو،.......بهرد له شارهزوودا نهماوه، که به خوێنی شههیدانی کوردی ناوچهکانی شارهزوور و ههورامان، سوور نهبووبێ" محهمهد ئهمین هۆرامانی، ڕهسهنایهتیی زمانهکهت بناسه....ل81. دێ پشو چن خانهوادی هۆرامانی سیاڤ پوشی بییبا و کوڕهکیشا کوشیێبا و یانهکیشا، باخهکیشا، گاوگهلهکیشا، مهیگهلهکیشا،........جهدهس دێبا؟ من ئهجوم ئاسهردهمه کریو،  نامیش بنیێمی  سهردهموو( چهمهریی و سیاپوشی ) هۆرامانی . ههر جه وهروو ئانهیچه، به دوورش مهزانوو که سیاچهمانه چا سهردهمهنه فاڕیێ فراڤانیش ئامێبا ملهره. ڕهنگا سهردهموو زهردهشتیهکانه  جیای  کنالهیی  واژیڤتهر یا دهسه ڤاژیڤتهر بیه بو، بهڵام گورانیڤاچه هۆرامیهکی، پێ ئانهیه که دڵ و دهسهڵاتداره تازهکا ڕازی کهرا، ئا فاڕیاشا ئاڤردهن ملو گورانیهکیره.  من ئهجوم ئهگهر سهردهموو پیدابیۆ سیاچهمانهی زهمانۆ زهردهشتیهکا نهبو، سیاچهمانه زادۆ ئا سهردهمهیهنه. یانی سیاچهمانه ئاه و ناڵۆ خهڵکه سیاپوشهکۆ هۆرامانیا چا سهردهمهنه.  گورانیڤاچهکی ئا سهردهمیه که ویچشا پیسهو خهڵکهکهی تهری ( سیا وپوشی یا جامهی سیاوشا پوشابی) پا ئاڤازه نهمرهیه  خهم و پهژاره  و دهردو دڵیشا  بهروستهن و دمایی بیینه به گورانیڤی نهمرهو تا ئیسهیچه ههر چڕیو. که پاسهبو سیاچهمانه نهک ههر گورانییڤه ڕهسهنهنه، بهڵکوو گورانییڤه پیروزهنه و پیروزی ویش ههنش.  فره بهکاریڤی جوانش مزانوو، ئهگهر گورانیڤاچهکی هۆرامانی ئانهیه کهرا به ڕهڤیه که سهرهتا گر بهر نامیڤی هونهری ( گورانیی ) به سیاچهمانه دهس پنهکهرا                          .     

ئایا ئۆرامهن و سیاچهمانه یونی ( ههر ههمان  گورانیهنه ) ؟                                                                                                             

یاگو ویشهنه کهمیڤ باسو ئاههنگوو ( اورامن یا اورامان یا ئۆرامهن یا ئورامنان )ی کهرمی. فرهتهروو ئا کهسا که دهربارۆ ئاههنگو ئۆرامهنی نڤیستهنشا، پهشتیشا به کتیبهکۆ ( شهمس کوڕو قهیسی ڕازی : المعجم فی معاییر اشعار العجم * که نزیکۆ  800 ساڵی چێوهڵ نڤیسیان ) بهستینه           

 بهڵام ههرکهس به ئارهزوو ویش قسهکی  (قهیس و کوڕوو شهمس ) یش تهفسیر کهردینی. بیجگه جه چن کهسیڤی پێ نموونهی کاک حهمهی حهمهباقی، کهمتهر کهسیڤ ئاههنگو ئۆرامهنی به سیاچهمانه یا هۆره منیوره.                                                                                                                                                           

" لێرهدا به دڵنیاییهوه، سهبارهت به ئاوازی ههورامانی ئهڵێم: ئاوازی ههورامانی، ههر ئاوازی سیاوچهمانه و هۆرهی ئێستای ناوچهکانی ههورامان و کرماشان و لوڕستان ، که لهو سهدان و ههزاران ساڵهوه، تا ئێستا وهک خۆیان پارێزراون. ". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل111.      هیچ کهسیڤیچ باسوو ئانهیشه نهکهردهن که ڤهرووچیشی وهشترین ئاڤاز یا ئاههنگ جه سهردهموو ساسانیهکانه نا میش ئۆرامهن بیهن، یا چی به نامو هۆرامانیۆ ئا گورانیی نامی نریێنه؟ یا گورانیهکی هنو کینه و کهی و چکو نریێنهره؟ خو ئهگهر قسهکا شهمس کوڕوو قهیسی پی جوره تهفسیر کهرمی و ڤاچمی که فهلویات  2 وهشتهرین ئاههنگ وسهردهموو ساسانیهکا  بیهن، بهڵام تهنیا هۆرامیهکی تاڤانشا چڕاش، ئا کاته پشو پهرسمی،  چی تهنیا هۆرامیهکی تاڤانشا ئا ئاههنگهیه یا ئاڤازهیه چڕا؟ دێ پشو بیجگه جه سیاچهمانهی کام گورانیه بییبو که تهنیا هۆرامیهکی تاڤابوشا چراش؟ ڕهنگا مهبهست و شهمسیچ جه اورامنانی تهنیا هۆرامانیهکی ( خهڵکوو ئهرهئنیشتۆ هۆرامانی ) نهبو، بهڵکو مهبهستش سهرجهموو ئا خهڵکیهبو که چا کاتهنه به هۆرامی قسیشا کهردیبا. پێ نموونهی کریو ڤاچمی که گۆرانهکی ئاکاتیچه هۆرامیهکهشا فره نزیکتهر بیهبو جه هۆرامیۆ و ئادیچی هۆرهشا چڕیهبو. ئاکایه متاڤمی ڤاچمی که ئورامهن ههم ( سیاچهمانه ی ههم هۆرهی  ) گیروڤه. که پاسهبو جه سهرزهمینڤی فراڤانو ساسانیهکانه  ئاههنگو هۆرامیهکا ( ئۆرامهن ) وهشترین ئاههنگ بیهن و  برهڤش بیهن؟ تو ڤاچی چا سهردهمهنه هونهروو گورانیا جه هۆرامانهنه یا ڤا بو ئا پلهو پایه که پههلهویهکی پهناشا پێ بارا؟  یان هۆرامانوو ئاسهردهمهیه، مهرزهکیش چههۆرامانوو ئاروی فره فراڤانتهری بیبا؟                                                                                   

  ئهگهر(باربهد) ئورامهنش ئاڤردهبونه  3 پیسه چا پهلیانۆ (  کردهای ایران- هر جا کرده اونجا ایرانه ) نڤیسیان،یپشو ئا ئاههنگه جه سهردهموو ساسانیهکانه جه ئهدێ بیه بو.                                                                                                                                                        

من ئینانا چا باوهڕهنه که ئاههنگوو ئۆرامهنی زادۆ سهردهموو ساسانیهکا نیاو ئۆرامهن و  سیاچهمانه ههر یونی و ههردڤی ههر ههمان نیایش و زهردهشتیهکان پێ ئاهوورامزدای جه ئاتهشگاکانه.بهڵام جه سهردهموو ساسانیهکانه جیای سروودهکا یانی گاتاکا، شیعره دڤه بهیته ئاڤازدارهکی ( فههلهویات )شا پنه چڕیهن. فریڤ جه نڤیسهنده فارسهکا ئۆرامهنی به ئاههنگیڤی تایبهت به فارسهکا یا به ئازهریهکا مدا قهڵهم. پێ نموونهی د.محمد معین جه (برهان قاطع ) نه، نڤیستهنش که ئۆرامهن، گورانیڤه تایبهتو فارسهکانهو شعری ئا گورانیچه به زڤانی پهلوی نڤیسیێنی و ئورامه نامو دهگێڤینه جه جوشقان و کهسیڤ خهڵکوو ئا دهگێ که موسیکزان بیهن ئا گورانییشه نیێنهره، پۆکهی پا نامیڤه گورانیهکی نامداره ( مهشهووره ) بیینه. " اورامن- بضم اول و فتح میم و سکون نون، نوعی از خوانندگی و گویندگی باشد که آن خاصه فارسیان است و شعر آن بزبان پهلوی باشد- و نام دهی است از مضافات و توابع جوشقان مشهور باورامه وچون این قسم گویند گیرا شخص از خنیاگران آن ده وضع کرده بود بنا برآن به اورامن شهرت یافت. برهان قاطع جلد اول ل 1361 "                                                              .                                                                                                                                                                                                                        ههڵبهته ئا نه که یاگو سهرنجی و پرسیارینه ئانهنه که: ڤهرووچیشی ساسانیهکی که به زڤانی پههله وی ( پارسی میانه ) قسیشا کهردینی، بهڵام وهشتهرین گورانیشا به هۆرامی چڕینی؟ تو ڤاچی ئی هۆرامیه که ئیسه هۆرامیهکی قسیش پنه کهرا و به دیالێکتیڤو زڤانی کوردی منریوره، چا زڤانه پههلهویهیه کۆتهبوڤه ؟ یان ئا زڤانه پههلهڤیه که به پههلهوی جنوبی و جنوبی شهرقی ئێرانی منریوره ههر ئی  هۆرامیۆ ئارویه بو؟ یا ئا زڤانهبو که ئیسه فهیلیهکی و گۆرانهکی قسیش پنهکررا؟                                     

  یاگو سهرنجیهنه که،  کهسیڤی زڤانشناسی پیسۆ دوکتۆر(محمد معین ) ی ڤاچو، ئهگهر گهرهکما بو، به زڤانی پههلهوی زیاتهر ئاشنێ بیمی، پشو پهنا بهرمی ئۆ زڤانی هۆرامی.                                                                                                                                                            

برای آشنایی بیشتر با زبان پهلوی باستان زبان اورامی یک منبع مهم است. پهلوی با وزنی بخصوص و همانند گورانی خوانده میشده است وگاهی آن را پهلوی وبرخی اوقات آن را اورامه، اورامن و اورامنانیان می گفته اند. ویکی پدیا ( دانشنامه آزاد )

که پاسهبو ئۆرامهن، چندهها پرسیاری و قسه و باسی هورگیرو. کهسیڤ گهرهکش بوو ئی بابهتهیه بهتهمامهتی ساخ کهروڤه ڕهنگا  کتیبهکۆ شهمس کوڕوو قهیسی ڕازی و کتیبهکی عبدالقادر مهراغهی سهرچهمی عالی با. هیڤادارهنا ئاکهسی که دڵسوزی کهلتوورو سهرجهم کوردهڤاری ( بهتایبهتی هۆرامانیه )نی و ووڵاتهنه مژیڤا، پتاڤا ئی بابهته هونهریی و مێژووییه ساخ کهراڤه، چونکه بهساخۆ بیهی ئاههنگوو ئۆرامهنی و پهیڤهندی بیێش یا نهبیێش به سیاچهمانهیۆ فره چیڤی ئاشکرێ با.                                                                                                                                                  

بابزانمی چی دهربارۆ چیش نڤیسیان:                                                                                                                                               

"شمس قیس رازی» در کتاب «المُعَجَّم فی مَعاییر اشعارُ العَجَم» مؤلف در اوایل سدهی هفتم هجری (13 م.) و در ضمن شرح مربوط به «مسدس محذوف» از انواع بحر هَزَج (یکی از گونههای معروف شعر فارسی و هم ایقاع یا وزن موسیقایی در آن ایام) میگوید... خوشترین اوزان فهلویات است که ملحونات (شعرهای آهنگین) آن را اورامنان خوانند "

http://www.aariaboom.com/content/view/1031/122/

" .....شهمسی قهیسی کوڕی ڕازی له کتێبه بهناوبانگهکهیدا : المعجم فی معاییر اشعار العجم که نزیکهی 800 ساڵ لهمهوبهر واته ساڵی 1217 ( زایین )، له مهروه نووسیویهتی و له دوو توێی بهیته شیعرێکدا، ناوی ئاوازێکی کوردی ئاوازی ههورامانی بهم جۆره دێنێ :              

 لحن اورامان و بیت پهلوی   زخمهء رود و سماع خسروی                                                                             

..........تایبهتمهندییهکانی ئهم ئاوازه، ئهیسهلمێنن و ئهیبهنهوه سهر هونهری دانیشتوانی ئهوجوگرافیایهی لهو ڕۆژگارهدا پێی وتراوه : فههلهویات. ئهم جێگایهش ههر شوێنی کوردستانی ئێستایه و له ناو کوردستانیشدا، له ناوچهی ههورامان زیاتر ئهبێ کوێی تر بێت !؟ مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل 111.                                                                           .                                                                              

دوکتۆر بۆرهکهیچ پێ باسو ئۆرامهنی پهناش بهردینه ئۆ کتیبهکۆ شهمسی کوڕو قهیسی ڕازی و پی جوره باسو ئۆرامهنی کهرو :                                                                                                                                              

   اورامن:                                                                                                                                                               awraman

 " یکی از اهنگهای قدیم و شاد و فرح بخش کردی است که شمس آلدین محمد بن قیس رازی ( ......- 360 هجری ) در کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم که ان را به سال 617 هجری تالیف کرده به آن إشاره می کند و گوید: خوشترین اوزان فهلویات است که ملحونات آن را اورامن یا اورامنان گویند و اورامن آهنگی است از موسیقی قدیم که در گذشته فهلویات را با ان میخواندند و لحن و اهنگ اورامن نمودار لحن مردم سرزمین اورامان کردستان استکه به گویش گورانی صحبت می کنند ". ". ل 55.

کاک دیلان ڕوشنیچ جه مهقالیوهنه ( نأریخچهی زبانی کوردی ) که علی اشرافی ترجمه کهردهن پێ  فارسی، ئۆرامهنی به ئهداو هۆرهی و مهقاموو قهتاروو ئهڵاوهیسی مزانو.

 از نظر من (هوره) که هم اینک یکی از نواها و ملودیهای آواز کردی است؛ همان (هورامانان) بخشی از نام خود را پاس داشته ونام آن همچون (الله ویسی) به یکباره تغییر نیافته است.

http://www.kurdishacademy.org/fa/history.html

بهڵام ماموسا تۆفیق وههبی ئۆرامهنی به گورانیو گۆرانهکا مزانو.                                                                                                       

"  استاد توفیق وهبی ( 1311- 1404 هجری ) میگوید : مقامهای کردی : قطارواللهویسی و اهاه و اورامن و سهگاه و چوارگاه و بیات و خاوکرو سوز یادگار طایفهء گوراناند ".". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل51                                                                  .                                   

ئایا سیاچهمانه و ئۆرامهن مهقامامینی؟                                                                                                     

 فریڤ جه گورانی شناسهکا  سیاو چهمانهی به مهقام مدا قهڵهم. بهڵام هیچ کام بهتهمامهتی ئانشا ساخ نهکهردهنۆ که سیاچهمانه چی و بهپا چ پیمانیڤی موسیقی به مهقام منریوره؟ ئایا مهقامیڤی تایبهتیا یان ڕاگیڤا جه حۆت دهسگا سهرهکیهکهی که بریتینی جه ( شور، سێگا، چووارگا، پهنجگا ، همایون، ماهوور و نهوا )ی.

.ههڵبهته تا ئاکاته که به پا تیئوری زانستو موسیکی ئانه ساخنهکریوڤه که مهقام چیشا، دهسگا چیشا، ئاواز چیشا، پلی  و ڕێ چیشینی،…..هپ ، مهتاڤمی به دڵنیایۆ ڤاچمی که سیاچهمانه مهقاما یا نا. با ئی بابهتهیه بازمی جیا پێ  موسیکزانه کوردهکا  ( بهتایبهتی ) هۆرامیهکا.                                      

 ئیسه با بزانمی چی دهربارۆ چیش ڤاچیان :                                                 .                                                                                     

دکتۆر صهدیقی صفی زاده جه کتیبهکهشهنه ( تأریخ موسیقی کردی ) سیاچهمانهی به مهقام مزانو و  پیسه پێناسۆ سیاچهمانهی کهرو

سیاچمانه:"یکی از مقامها و آهنگهای کردی است وآن به معنی سیهچشمان است که بسیار فرحبخش و شادی آوراست و آن آهنگی است عشقی که از صداهای گوناگون بهرهبرداری می کنند و صدای سینه و گلو و صدای سر رادر آن بهکار میبرند و از هر سه صدا إستفاده میکنند. دکتۆر صهدیقی صفی زاده ( بورهکهیی ) تأریخ موسیقی کردی  ل 56 "

  شاه تیموری ( بانییارانی )چ، هم ( سیاچهمانه )ی هم ( اورامن )ی به مهقام مزانو و  دهربارۆ مهقامه کوردیهکا پیسه ماچو                             

شاه تیمور بانیارانی ( 1266- .....هجری )میگوید:

هایاران کوردان سی مهقام دارن

مهبو نامشان یهک یهک بیارن

هۆره و خۆهرشیدی  و ئای ئای و سهحهر

رهشبهست و عوششاق، نیمهشهو، سهحهر

لاوک و حیجاز، ئهورامهن، سێگا

نهواو نههاوهند راست و چووارگا

لاوژه و سوز و دشت و چمرانه

تێههڵکێش، بهیات، سیاچهمانه

ئهڵلاوهیسی و خاوکهرو هیجران

قهطارو ههوشار، گهوریو حهیران

ئی مهقامانه خهیلێ قهدیمن

پهرێ ههر کوردێ وێنهی نهدیمن

( تهیموور ) یه یانه مهقام گهل کوردن

پهرێ عاشقان به وێنهی دوردن

 دکتۆر صهدیقی صفی زاده ( بورهکهیی ) تأریخ موسیقی کردی  ل 52.

 بهڵام ، شیخ نظر علی جناب سهرجهمو موسیقای کهرو به حۆت دهسسگێ و  ههر دهسگێڤیچ  به چند (  رێ ) . شیخ  ( اورامن) ی به دهسگا مهنیوره.  شیخ نظر علی جناب ( 1251- 1334 هجری ) به ان اشاره می کند و می گوید                                                                                        

ئهخشام ههفت دهسگا دارو یاوهران

مهبۆ گردتان شوون پهیش باوهران

دهستگای ماهوور و ههم دهسگای پهنجگا

مهبۆ نه گردتان من بکهم تکا

ههتا بژهنن وه راو قانون

ههم دهسگای شوورو دهسگای هومایوون

دهسگای سێگاو دهسگای چوارگا

وه دهسگای نهوا دڵ مهبو ئاگا

ههر دهسگایێ خۆ چهند راگه دارۆ

ههرکهسێ مهبۆ ویش پهیش بسپارۆ

کوی بێستوون و راگهی ئهورامهن

پهنجهی کوردی و کوردانیاش نامهن

گوواشت و نهورۆز، ههم بهیات کورد

بێدادو سرنج چهنی میرد ورد

گهوری و نهیریزو شیوهن و شایی

گردیان جهم وستن پهی دڵنهوایی

چۆپانی و سرۆش، نهورۆزو خارا

باوی و راوهندو ئاواز دارا

زهنگ وشترو دڵتهنگ و نهوا

نههاوهندو خێڵ، مۆرهو ساوا

یهیانه گردیان راگهی ئهخشام بین

نه نه ههر راگهو سهوقات شام بین

  دکتۆر صهدیقی صفی زاده ( بورهکهیی ) تأریخ موسیقی کردی ل46.                                                                                      

دوکتۆر بۆرهکهیچ ( اورامن ) ی به (  رێ ) ڤه جه 16 ڕاکۆ دهسگا و نوای مزانو :                                                                         

دستگاه نوا که دارای شانزه راه است بدینسان کردانیا، نغمه، بیات کرد، حزین، مویه، عشاق، نهفت، گواشت، عشیران، نشاپورک، خجسته، کوۆبیستون، بوسلیک، نیریز، اورامن، پنجهء کردی. تاریخ موسیقی کردی / دکتر صدیق صفیزاده ( بورهکهیی )ل45                      .                                                                                                                          

بهڵام دکتۆر بورهکهیی جه لاپهڕۆ 51 و کتیبهکێشهنه (  سیاچهمانێ و اورامن  )ی به مهقام مدو قهڵهم و  ماچو که ههردڤه مهقامهکه عبدالقادر مراغهیی ئاڤردینینه و ڕهڤاجش پنهدێنی.                                                                                                                                                              

"هریک از سی قسم اواز اولی را مقام گویند و هر مقامی شعبی دارد و نامهای انها عبارتند از : قطار، خورشیدی، هوره، اه اه، سحر، عشاق، نیمهشب، رشبست، لاوک، حجاز، اورامن، سهگاه، نوا، نهاوند، راست، چهارگاه، لاوژه، سوز، دشت، چمرانه، بیات، سیاچمانه، خاوکر، هجران، اللهویسی، افشار، گبری، حیران، تیهلکیش، سفر و چنانکه گویند این سی مقام را برای اولین بارموسیقی دان کرد عبدالقادر مراغهیی ( ....- 838 هجری ) پدید اورده و انها را رواج داده است "

 پاسه که چا چند دیڕۆ سهریهنه بهر گنو، هیشتای ڕوشن نیا و ساخ نهکریانۆ که ئایا  سیاچهمانه مهقاما  ( دهسگان، ڕاگهن یا  مهقام نیا. ئی کاره کاتیڤ ساخ بوڤه که کهسیڤ گوشیش ئاشنایهتیڤی فرهشا چن گورانیه هۆرامیهکا( بهتایبهتی سیاچهمانه)ی بو و موزیسیۆنیڤی کارامهو دهس ڕهنگین بو و به پا زانست و موسیکی ریتمهکی سیاچهمانهی خانهبهندی  کهرو و ڕیتمهکا سیاچهمانهی چن ڕیتمهکا دهسگاکاتهری بهراوورد کهرو ئا کاته بهرگنو که سیاچهمانه مهقاما یان نا.                                                                                                                                                              

1. المعجم فی معاییر اشعار عجم کتابی است نوشته شمس قیس رازی در قرن هفتم هجری قمری که به علم عروض، قافیه و نقد شعر میپردازد. این کتاب سالها مرجعی معتبر برای اهل ادب بود و هنوز نیز ارزش ادبی خود را تا حدود زیادی حفظ کردهاست. از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد

2. شعری که بیکی از زبانهای محلی ایران ( جز زبان ادبی ورسمی )بوزن از اوزان عروضی یا هجایی سروده شده و بخش از آنها در قالب دوبیتی است. دکتر محمد معین/ فرهنگ فارسی/جلد دوم ل 2588 .

3. فریدون جنیدی له كتێبی زهمینهی زانیاری موسیقی دهنووسێ:"هۆره له ئاوازی ڕهسهنی خهڵكی كورد"ه و بارید و نكیسا بۆ خۆسرهو و شیرین"هۆره"یان چڕیوه."باربهد" كه له ههندێك كتێبدا به بههلبهد و فههلبهد ناویان هێناوه به پێی ههندێك چیرۆك ناوبراو كورد بووه. بارید بۆ ههر ڕۆژ له حهوتهدا ههوایهكی تازهی چڕیوه كه ناوی ههوای یان هۆرهی خهسرهوانی یان به تهریق الملوكیه بهناوبانگه. ههروهها بۆ ههر ڕۆژ له ڕۆژهكانی مانگدا هۆرهیهكی تایبهتی چڕیوه كه به سی لحن یان ڕیتمی بارید به ناوبانگه. شایانی باسه سێسهد و شهست ههوای بۆ ههر ڕۆژ له ساڵدا ڕیز كردووه. (ئێرانیهكان "خهمسهی مسترقه"یان وهكوو ساڵ حهسێب نهكردووه.)

سهرچاوه: سایتی "بهلوت"

نووسینی: علی سهامی مدرس دانشگاه آزاد ومراكز تربیت معلم كرمانشاه.

وهرگێڕانی: حهمید تهیموری05/02/09