قسهو باسیڤ دهربارۆ گورانیه هۆرامیهکا

بهشی یهکهم     

سهرنج :

ئی چند دیڕه دهربارۆ گورانیه هۆرامیهکا پێ بهرنامۆ ( وههارو هۆرامانی )، جه نۆروز تێڤیهنه  ئامادهم کهرد بی،  که کاک هاوار نهقشبهندی پیشكهشکهر و ئاماده کهرشا. شایانوو باسیا که ئی چند دێڕه، فرهتهروو ئا پێلڤایا و مهقالا گیرونهڤهر که دهربارۆ گورانیه هۆرامیهکا جه گۆڤارهکا، ڕوژنامهکی و  ماڵپهڕهکانه نڤیسیێنی. ئینه بیجگهم جه چند کتیبیڤی که دهربارۆ مێژوو گورانیه کوردیهکا و موسیقای کوردی و ئێرانی نڤیسیێنی. ههڵبهته چا بهرنامه تهلهفزیۆنیهنه نهکریی نامو یڤه یڤۆ ماڵپهڕهکا، کتیبهکا، گۆڤارهکا و کهسهکا  بهرمی. پۆکهی پاسهمه بهخاستهر زانا که  جهمهقالیڤهنه ئاگرد پێلڤایا دوباره بنڤیسوۆ و نامو ئا که سا که سودم جه پێلڤاکاشا هورگیرتهن بنڤیسو. که پاسهبو متاڤو ڤاچوو که فرهتهروو ئا چند دیڕهیه زادۆ مهژگوو ویم نیهنی، بهڵام تا ڤاگه که پێم کریان پێلڤا ویچم ڤستهن پاڵو پێلڤاکا ئا وهشهڤیسا. ههڵبهته کاتوو بهرنامهکهی کهم بی و ههر جه ڤهروو ئانێچه نهتاڤاما گردوو خاڵهکا چا بهرنامهنه باس کهرمی.                                                                                                      

گورانیی :                                                                                                                               

من نیهنا چا باڤهڕهنه که هیچ هونهریڤ پتاڤو پیسۆ گورانیا و موسیکی،  سهروو گیان و دهروونوو مرۆڤیۆ کاریگهر و ئارام بهخشبوو. گورانیی نهک تهنیا ههست، سوز، ئاه و ناڵۆ دهروونو مرۆڤی به ئاڤازۆ و به شیڤیڤی کاریگهر بهرڤزو، بهڵکو متاڤمی ڤاچمی ئا بهشه گرنگهنه جه فهرههنگی که ناسمه پا خهڵکیه بهخشو که خاوهنو گورانیهکان. من ئینانا چاباڤهڕهنه که هونهروو گورانیی، چن پیدا بیهی ههستی و سوزی و ئاهو نالۆ مرۆڤهکا جه ئهدێ بیهن. جا ئیتر یهکهم جار سهرجهموو ئا ههستاشا به چ شیڤیڤ بهرڤستهن بهتهمامهتی ساخ نهبیهنۆ.  پێنموونهی کریو ڤاچمی که به شیڤۆ ئهڤهلاڤناو ئهدا و تاتهی پێ زارڤڵهکاشا یا شیوهنو ناڵه پێ جهدهسدای وهشڤیسهکاشا یا ناڵهو نهبهرد و  شادیی نهچهیر ڕاو کهردهی و جهم پنهکۆ تهی یاگیڤی پڕ میڤی و وهشی و دماتهریچ چریکۆ شوانهی ، شادی  گهلکاری، تهرسی جه پدیده سروشتیهکا،تهرسی جه خودای،.....هپ  به ئاڤازۆ بهرشا ڤستهن.  دوکتۆر عیزهدین مستهفا ڕهسوڵ پیجوره باسو گورانیا کهرو : " گۆرانی ئاوێنهی گیانی میللهت و گهنج و بیرو ئامانجیهتی. ههمیشه به قووڵی ههست و عاتیفهو لیرک، خۆی له بهشی تری بهرههمی ئهدهبی جیائهکاتهوه و تهنیا ئاوێنهی ههستی دانهرهکهی نییه، بهڵکو ههستی فراوانیرین کۆمهڵی خهڵک دهرئهبڕێ." دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ.ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه ل63. وه جه لاپهڕۆ 59 یهنه ماچو : "ههندێ زانایان لهسهر ئهوهن که گۆرانیی شوان، کۆنترین جۆری گۆرانییه، چونکه شوانێتی بهلای ئهوانهوه له کشتوکاڵ کۆنتره.....بهلای ههندێکی ترهوه گۆرانیی ئاینی کۆنترین جۆریهتی". دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ.ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه  ل59.                                                     

فرهتهروو گورانی شناسهکا، ڕیشۆ گورانیه کوردیهکا گیڵناوه پێ سهردهموو زهردهشتیهکا. بهتایبهتی سیاچهمانه، هۆره و مهقامه کوردیهکی. " زانای ناسراوی کورد جهمیل بهندی ڕۆژبهیانی دهربارهی ناوی گۆرانیی کوردی، ڕایهکی ههیه که ئهڵێ: (( ...ڕهنگه ناوی ههندێ له گۆرانییهکانی کوردی زۆر کۆنبن، بۆ وێنه، ( قهتار) ڕهنگه له ووشهی ( گاتا ) وه گۆڕابێ، وه له کاتی خۆیا ههر گاتای پێووترابێ. ههروا ( هۆره )، ڕهنگه گۆرانییهکی تایبهتی بووبێت بۆ ستایشی ( ئاهورامزدا ) دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ/ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه.ل66. ڕۆژبهیانی مهقامی خۆرشیدی –  به مهقامی کاتی خۆرههڵاتن دائهنێ، بهڵام مهقامزانی بهناوبانگ عهلی مهردان ئهم مهقامه به گۆرانی کاتی خۆرنشین ئهزانێ...................ڕۆژ جێگهو مانایهکی تایبهتی له باوهڕی کوردا ههبووه.   دعیززهدین مستهفا ڕهسوڵ.ئهدهبی فۆلکلۆری کوردی/ لێکۆڵینهوه ل67. 

کاک حهمهی حهمهباقیچ ماچو:     " ... بهڵام لهوهدا که قهتاریش ههمان ڕاز و سکاڵا و لاڵانهوهی ڕۆحی مرۆڤه و تائێستاش ههر به شیعری بڕگهیی ( هیجا ) ی شێوهی ههورامی ( گۆران )ئهوترێت/ که تهمهنی ئهم جۆره شیعرهش له ئهدهبی کوردیدا پتر له ههزار ساڵه- ئهکرێ به دڵنیاییهوه بڵێین واژهی گاتا و قهتار، چ وهک نزیکایهتی واژه و چ وهک ناوهرۆک، ئهچنهوه  سهر یهک ڕیشه و سهرچاوه. ". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل69

له ناو لهک و کهلهوڕ و لووڕدا، ئهو دێڕه هۆنراوه فۆلکلۆریه، به باوی وهک هونهرێکی مێژوویی ئهوترێ و ئهوترێتهوه و پتر لهوهش، خۆم بهش به حاڵی خۆم، له سهردانهکانمدا بۆ کرماشان و شائاوا و ئیلام و خوڕهم ئاوا، به ئاوازی جۆراو جۆرهوه بیستوومه. دێڕه فۆلکلۆریهکهش ئهڵێ :

گۆرانی هۆره سیاچهمانه، قهدیم یادگار قهومی کوردانه. ". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی ل  76 ".

                                                                   .                                                                                                   

ههڵبهته کوردهکی ڤاژی( جیا جیێ )شا، جه ناووچه جیا جیا کا کوردستانیهنه پێ هونهرو  گورانیا بهکار ئاردینی ، پیسه: ستران، بالوره و لاووژه. جه هۆرامانهنه بیجگهم جهڤاژۆ گورانیا، ڤاژۆ بالوره ی  و ڤاژۆ( بهملی  یا بهملیره ) ێچ جارووبار بهکارمێ. پێنموونهی ماچا بالورهڤاچ یا بهملیرهڤاچ. ئهگهر کهسیڤیچ ڤهروو ویشهره ( فره بهدهنگی نزم و ئارام ) گورانیی پێ ویش ڤاچو یا ئاڤازیڤ کهرو پا جورو گورانیڤاتهیه ماجا( یوره ) که ڕهنگا ههر هۆره بوو و ڤهرهڤهره فاڕیابو و بیهبو به یوره                            .                                                                                                                              

فیشیهروو کهلتوور شناسهکا ئینێ چا باڤهڕهنه که ڤاژۆ گورانیی جه ڤاژۆ( گۆران)یۆ هورگیریێنه. محهمهد ئهمین هۆرامانی پیسه واژۆ گۆرانی باسکهرو:" .....له کاتێکدا، وشهی ( گۆران ) وهک ناو بهکاردههێنین، بۆمان ههیه ( - ی ) نیسبهی بخهینه سهرو به هۆیهوه وشهی ( گۆران ) دهبێ به وشهی گۆرانی و.....بۆ دهستکهوتنی واتای وشهی ( اغنیه )ی عارهبی و ( سۆنگ ) ی ئینگلیزی، به تایبهتی لهناوچهی ههورامان و شارهزووردا که تایبهتیه به ( سیاوچهمانه ) وه......" کاکهیی / محهمهد یهمین ههورامانی ل 82-83.