بهشی دووهم :

گورانیی هۆرامیی و هونهروو موسیقای

پاسه که ئاشکران که گورانیه هۆرامیهکی، بی موسیقا چڕیا و ئامێره ( سازه) موسیقیهکی چن گورانیه هۆرامیهکا کهمتهر جه یاگهکا تهروو دۆروو بهروو هۆرامانی بهکار مهیا. تهنها ئامێریڤ که جاروو بار چن، چن بهزمیڤی جه گورانیه هۆرامیهکا به تایبهتی گورانیه شادهکی بهکارمیڤ لوولینه . جاروو باریچ جه زهماڤندهکانه دهوڵ و سڕنای بهکارمێڤ. دهفێچ چن گورانیه شیخانهکا بهکار مێڤ. بهڵام ئهگهر تهماشۆ مێژوو هونهروو موسیقا ئێرانی * و دۆرووبهریش جه سهردهمهجیاجیاکانه کهرمی، ڤینمی که چنهها دیکۆمێنتی ههنی، که ئانهیه نیشانهمدا که ئێران و مێزۆپؤتامیا، ئهگهر یاگو جه ئهدا بیهی موسیکی نهبا، بهدڵنیایۆ سهنتهری گرنگی هونهریی بیینی و چنهها دهسگێ (ئامێر ) موسیقییی چی سهنتهرانه دروسی کریێنی. جه سهردهموو زهردهشتیهکانه، هونهروو موسیقا ئێرانی، بهجوریڤ برهڤهنهبی که هونهروو موسیقا هیچ هامسێڤوو ئێرانیچ ئا پلهو پایهشه نهبی. هێرۆدۆت یا هێرۆدۆتس ** که به تاتۆ مێژووی منریوره ، هونهروو موسیقا ئێرانی به پیشکۆتهتهرین و شیرینتهرین موسیقا ئاسهردهمهیه مزانو و ماچو، که موسیقا ئێرانیهکا تهنانهت جه موسیقا ئاشووریهکاچ ، جه گرد ڕوویڤۆ پیشکۆتهتهربیهن. دمای ئانهیه ماچو، ئاهونهره بهجوریڤ چن دینی پیڤهن کریابی که موغه زهردهشتیهکی، سروودهکا ئاڤێستای چن موسیقای چڕینی و هیچ قوربانیڤی ئاینیشا لاڤه پهسهند نهبی، ئهگهر جهکاتوو قوربانی کهردهکهیهنه سروودیشا نهچڕیێنی:" و موسیقی الفرس کما قال هیرودوتس : ( کانت من ارقی الموسیقات واحلاها نغما واشوقها سمعا، وتضاهی موسیقی الاشوریین فی رقیها و انظمتها بل تفوقها فی کل ذلک ). ویقول هذا الموءرخ: ( انها کانت مرتبطه بالدین ارتباطا وثیقا، اذ انه کان یتحتم علی الکهنه ترتیل الاناشید الدینیه خاصه عند تقدیم الذبائح الالهیه، ولا تقبل الذبیحه دینا و شرعا الا اذا تلی نشید من هذه الاناشید ) " . تأریخ الموسیقه الشرقیه / تأیف سلیم الحلو / منشورات دارمکتبه الحیات/ بیروت لبنان ص117.

کهپاسهبو ئاینوو زهردهشتی، ویش فاکتهریڤ بیهن پێ پیشڕهفتوو هونهروو موسیقای . موسیقا ژهنهکی پلهو پایڤی بهرزشا بیهن و تهنانهت خودو زهردهشتی گاتاکیش چنموسیقای چڕینی." وهک وتیشمان واژهی گاتا، له ناوهرۆکدا به مانای ڕاز و سکالا و بانگهوازی سوپاس و ستایسی به ئاوازهوهی مرۆڤه، بۆ خوا ( ئاهورامهزدا ) که زهرتوشت ئهم بانگهواز ( گازه ) شیعرییهی خۆی به ئامێری مۆسیقاوه وتووه و...... ". مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی.ل77.

ههڵبهته ئانه که تائیسه فریڤ جه مێژووشناسهکی به تایبهتی کوردهکی کوکینه سهرش ئانهنه که، کوردهکیچ زهردهشتیی بینی و تهنانهت چند مێژووشناسیڤی کوردیچ پیسه ( مهردوخی، ئهمین زهکی، ئیحسان نوری، گیو موکریانی و ئهنداز جهیدهری) زهردهشتی به کورد مزانا و ( اورمیه / ورمێ ) ی به زادگا زهردهشتی مزانا. هادی بههمهنی/ پهیامی ههورامان / چاپی دووهم ل 337.

مامو سا حهمهمین هۆرامانیچ کوردستانی به زادگا زهردهشتیی مزانو و ماچو :"....لهوباوهڕهشدام، که دایکزادی زهردهشت کوردستانه....." محهمهد ئهمین ههورامانی/ مێژووی ههورامان/ گوڵزاری ههورامان/ بهرگی یهکهم ل 48 . کاک جهلیلی عهباسییچ هۆرامانی بهزادگا زهردهشتی مزانو. " منیش ئهڵێم کێوی گوساله حاڵهتی تهفریس کراوی ههمان کێوی( کۆساڵان )ه له ههورامانداو( ئیرانویچ )یش ههمان( ئورامۆن)ه و ورمێش حاڵهتی بهههڵهی ( ئورامیه ) یه و زهردهشت له خودی ههورامانداهاتۆته جیهان... " ئاڤێستا/ لهمێژینهترین سروودی کورد

کۆکردنهوه و وهرگێڕان و لێکۆڵینهوه؛ جهلیل عهباسی ل9.سهروو نێتیۆ ههن.

ئهگهر زهردهشت جه کوردستانهنه جه ئهدێ بیهبو یان جه ههر یاگیڤه تهرۆ، زادگا ئاینیو زهردهشتی کوردستان بو یا ههریاگیڤهتهر، من ئهجوم ئادنه گرنگ نیا. بهڵام من بیگومانهنا چانهیه که هۆرامان سهنتهریڤی ههر فره گرنگ و زهردهشتیهکا بیهن و ( پایگا و پهناگا ) تهنگانۆ سهرجهم زهردهشتیهکا ئا سهردهمهیه بیهنه . بهڵگێچ پێ ئی قسی بیهی ئاتهشگا پاڤهی، بیهی پیر شالیاری زهردهشتی و سهد پیرهکۆ هۆرانانی، 300 ساڵ ڤهرهنگاری جه ئاینوو زهردهشتی ( دژوو عهرهبه موسڵمانهکا ) جه هۆرامانهنه و دمایچ سهرهوردای ئاینو یارسانی ههر جه هۆرامانهنه ، گرد بهڵگی و نیشانینی ڕاسی ئا پێلڤایهنی.

جا ئهگهر هۆرامان سهنتهریڤی پاسنه گرنگوو زهردهشتیهکا بیهبو، بی گومان مشو هونهروو موسیقایچ جه هۆرامانهنه جه برهڤهنه بیه بو و ئامێره موسیقیهکیچ بهکار ئامێبا. که پاسهبو متاڤمی ڤاچمی که هونهروو موسیقای چن مهردموو هۆرامانی ههر زوۆن ئاشنایهتیشا چن یهکتری بیهن.

" وجود نغمههای کهن تنبوری، سرنایی و شیوههای اجرایی موسیقی آوازی دوران باستان نظیر بالوره و هوره در مناطق مختلف کردنشین از جمله منطقهء (( گوران )) ، (( سنجابی )) و (( اورامان )) نیز قدمت چند هزار سالهء موسیقی در قوم کرد را بیان میکند ". هویت ملی در ترانههای اقوام ایرانی. ل78 . پژوهش و تألیف : بهمن کاظمی.

بهڵام جهسهردهموو ساسانیهکانه، هونهروو موسیقای و گورانیا یاڤا چڵهپوپه و ئاسهردهمه به سهردهمی تهڵایی ئێرانی منریوره.

چا سهردهمهنه کوردستان یوبی جه سهنتهره گرنگهکا دهسهڵاتی ساسانی ".... جوگرافیای دهسهڵاتی فهرمانڕهوای ساسانیهکان، سهرتاسهری جوگرافیای کوردستانی ئێستای گرتۆتهوه و وهک یاقوتی حموی ئهڵێت : شارهزوور ناوهڕاستی بووه و تا ئێستاش له سهرتاسهری شارهزووردا، ئهو گرد و قهڵا تورهکهڕێژانه ههرماون، که ساسانیهکان دروستیان کردوون..... مێژووی مۆسیقای کوردی / محهمهد حهمه باقی. ل97/98.

سهنگ نڤیستهکی تاق بوستانو کرماشانیچ (که هاممهرزو هۆرامانیا )، بهڵگیڤی تهرا پێ پیشڕهفتوو هونهروو موسیکی جه دۆروو بهروو هۆرامانیهنه.

"بر اساس شواهد و آثار برجای مانده از نقوش باستانی طاق بستان در کرمانشاه چنین إستنباط می شود که موسیقی این منطقه در دوران ساسانیان ازشکوفایی و گسترش درخور تحسین برخوردار بوده است. . هویت ملی در ترانههای اقوام ایرانی. ل78 . پژوهش و تألیف : بهمن کاظمی.

ئانه چا نهخشه دیڤاریاڤه که سهروو کو بیستوونیۆ هور کوڵیێنی ( جه تاق بوستانه نه ) بهرگنو، ئانهنه که نهک ههر هونهروو گورانیا و موسیقای چا دۆرووبهروو هۆرامانیهنه برهڤهنه بیهن بهڵکوو دهسهڵاتداره ساسانیهکی( شا ساسانیهکی )گرنگی فرهشا دان به موسیقای و موسیقهژهنهکا .ئا نهخشی که به تابلڤی( ڕاوه شوورو یهکانهی ) نامدارینی ئانهیه بهر ڤزا که چندهها ئامێری موسیقیی بهکارئامێنی، پیسه چهنگ، شهیپوور، لولی، دهفه، سڕنای، تهپڵ،...هپ. " لهسهر دیواره بهردکاریهکانی روو به رووی شاری (( سهحنه )) ش، نهخشی بزماری ژمارهیهک گۆرانیبێژی ژنو مووزیکار دهبیندرێ که ژنهکان هاوکات لهگهڵ مووزیکارهکان چهپڵه لێدهدهن. له پشت سهری ژنهکان، ریزێک مووزیکارن که ئامێری (( چهنگ، زوورنا، دهڤو عوود )) دهژهنن. له لای پاشا که بههۆی چهتری شایهتی دهناسرێتهوه، سێ (( شهیپوور )) ژهن، دوو (( دههۆڵ )) و (( تهپڵێک )) دهبیندرێ و له نێوان ئهواندا سێ کهسی تر ههن که لهوه دهچێ گۆرانیبێژ بن ". ئاواز و گۆرانی / کورتهیهک له مێژووی ئاوازو گۆرانی کوردی. حامید گهوههری ل 18.

که پاسهبو تا پایانوو دهسهڵاتداری ساسانیهکا، هونهروو موسیقای و گورانیا برهڤهنه بیهن . بهڵام دمای وڕای و سهرنگوونی ساسانیهکا ،کوردستانیچ پیسه بهشهکا تهروو ئێرانی و سهرتاسهروو ئیمپڕاتۆریهتوو ساسانی کۆت چیروو دهسوو عهرهبه موسڵمانهکا و دینوو ئیسلامیچ یاگو دینی زهردهشتیش گیرتۆ .ههڵبهته ئانه که فره یاگو مشتوومڕوو ئیسلام شناسهکا و تهنانهت ڕابهرهکا فقهی ئیسلامیا، ئانهنه که ئایا بهپا دهستوورهکا ئاینوو ئیسلامی، موسیقا حهراما یا حهڕاڵا؟ ئیسلام شناسهکی ماچا ، جه خودو قورئانیهنه به شیڤیڤی ڕوشن و ئاشکرا باسوو موسیقای نهکریان. بهڵام بهشیڤ جه ئیسلام شناسهکا، چند ئایهتیڤی پاسه تهفسیر کهرا که قورئان دژایهتی موسیقاش کهردهن و بهپیچهڤانێچۆ، کومهڵیڤ جه ئیسلام شناسهکا، تهفسیروو چند ئایهتیڤی پاسهکهرا که قورئان بهجوریڤ ڕاشدێنه بهموسیقای و حهرام نیا. بهڵام ئانه که فرهتهروو مێژووشناس و کهڵتوورشناسهکی خاوهرمیانهی ساخینی سهرش، ئانهنه که جه سهردهموو فتووحاتی ئیسلامیهنه هونهروو موسیقای بیجگه جه (ئامێره موسیقیه ڕهزمیهکا) بهجوهریڤ مهمنوعی کریێنی و بیزنێنیشا ئۆخهڵکی. " اسلام کوشیدهاست از میان انبوه احادیث و روایات، قانون معینی را برای (( شنود موسیقی )) پدید آورد. چهار مکتب عمدهء فقهی، یعنی حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی، صریحا و با وضوح تمام ، مغایرت فقه اسلامی را با موسیقی اعلام داشتهاند هرچند که در صدها رسالهء دیگر از طرف فقها و غیر فقها کوشش شده است خلاف آن را اثبات کنند ".

تأریخ موسیقی خاورزمین ( ایران بزرگ و سرزمینهای مجاور)/ هنری جورج فارمر / ترجمه بهزاد باشی ل71-72. ههرپاسه هنری جورج فارمر جه لاپهرۆ 88 یهنه پیسه باسو هونهروو موسیقای جه سهردهمووخهلیفهكا ڕاشییدینیهنه کهرو، که جه سهردهموو ئا خهلیفانه، دهستورهکی ئیسلامی، به تهمامهتی پیاده کریینی. " دورهء خلفای راشدین ، در واقع دوران حکومت اسلام حنیف بود و نص صریح قوانین اسلام بگونهای که به صراحت یا به(( تلویح ))توسط پیامبر اکرم ( ص ) پی ریزی شده بود، یا به گونهای که (( صحابهء پیامبر )) براساس وظیفهء شرعی خود تعبیر می کردند، به دقت موقع اجرا گداشته شد. موسیقی تحریم گشت. ابن خلدون ، بزرگترین مورخ مسلمان با یقین ، می گوید که در آغاز اسلام ، هر چیزی که در طیف تعلیمات قرآن قرار نمیگرفت تحقیر می شد درچنین موقعیتی آواز و ترقص ممنوع گردید ". موسیقی خاورزمین ( ایران بزرگ و سرزمینهای مجاور)/ هنری جورج فرامر / ترجمه بهزاد باشی ل 88.

کاک حامیدی گهوههری پیسه باسو هونهروو موسیقا و گورانیا جه سهردهموو( سهرهتا ڤهڵابیهی ئاینوو ئیسلامی )جه کوردستانهنه کهرو .

" بهپێی شهریعهت و یاساکانی ئیسلام هونهری ئاوازو گۆرانی یاساخ کراو ئیسلام ئهو هونهرهی لهخهڵک حهرام کرد ". ئاواز و گۆرانی / کورتهیهک له مێژووی ئاوازو گۆرانی کوردی. حامید گهوههری ل23.

بهمن کاظمیچ ههر جهخت سهروو ئانهیهکهروو که جه سهرهتا فتوحاتی ئیسلامیهنه، گورانیی و موسیقا بیڕهوونهقی بیی و به جوریڤ حهرامی کریێنی. " در دو قرن آغازین دوران اسلامی که اسلام، غناء و ساختن آلات طرب را تحریم نمود، بازار موسیقی بی رونق شد، مگر هنگامی که لحن موسیقی در قرائت قرآن یا اذان خود را نمایان ساخت. .." هویت ملی در ترانههای اقوام ایرانی. ل33 . پژوهش و تألیف : بهمن کاظمی.

ههڵبهته ئانهما پشو ڤیر نهشو که کاریگهری بیزنای هونهروو موسیقای و گورانیا ئۆ خهڵکی جه لایهنوو دهسهڵاتداره ئیسلامهکاڤه بهجوریڤ ڕهنگهش دێنۆ که تا ئیسێچه ئا کاریگهریه ههر بهردهڤاما. گردیما ڤیرمامێڤ وهیا مزانمی که تائیسێچه پیا و ژهنه پیرهکی ئهگهر جه کناچیڤی تووڕیبیێنی، ڤاچینیش پنه ( کاوڵی ). ههڵبهته من نیهنا چا باڤهڕهنه ،ئا کهسی که ئا ڤاژهیه بهکار ئارینی، زانابوشا ئاڤاژه چکوڤه ئامان یا ماناش چیشهنه. بهڵام کاتیڤ که مێژوو موسیقا ئێرانی مووانیۆ مزانی که کاوڵی ئا ژهنه سهما کهر و گورانیڤاچه هیندیی یا ( کابولیی ) بینی که وهختوو ویش بارامی گور یا ( بارامی پهنجهمی ) جه هیندستانۆ ئاردینی پێ ئێرانی. بارامی گور، چن شا هیندستانی ( شنگل )ی ڕیک کۆ ت که کومهڵیڤ گورانیڤاچی و موسیقا ژهنی و سهماکهری کیانو پێ ئێرانی پێ ئانهیه که هونهروو گورانیا، موسیقای و سهمێچ زیاتهر گنوڤهڵی. " (( بارام ))ی پێنجهم له سهدهی پێنجی زاینیدا، داوای له (( شهنگڵ )) پاشای هیند کرد که ژمارهیهک گۆرانیبێژ و مووزیکارو رهقاسه بنێرێته ئێران، که پێیان دهگوتن (( کابلی یان کۆڵی)) ". ئاواز و گۆرانی / کورتهیهک له مێژووی ئاوازو گۆرانی کوردی. حامید گهوههری ل16.

چا چند دیڕۆ سهریهنه پێما بهرگنو که ئاینو ئیسلامی، به پیچهڤانۆ ئاینو زهردهشتیۆ، پهشتگیریش جه پیشڕهفتوو هونهروو موسقای نهکهردهن و بیهن بهمایۆ کزبیێ و دماکۆتۆ ئا هونهرهیه. کهپاسهبو چیڤیڤی سرووشتیا ئهگهر جه کوردستانیچهنه ( بهتایبهتی جه هۆرامانهنه که فره تهر جه یاگاتهری پابهند بیهن به ئاینوو زهردهشتیۆ ) هونهروو موسیقا و گورانیا روۆ کزی بلو و ئامێرهکی موسیقاچ ڤهره ڤهره کهمیباڤهو بلادلینه. ئهگهر دهسهڵاتداره عهرهبه ئیسلامیهکی جه جهزیرهی عهرهبیهنه، ههر کهسیڤ که سهرپیچی دهستوره ئیسلامیهکاش کهردهبو گۆرهترین سزاشا دابو، ئێ پشو جه هۆرامان و چا یاگانه که ڤهرگیریی عهرهبه موسڵمانهکاشا کهردهبو ڕهفتاروو دهسهڵاتداره ئیسلامیهکا چنین بیهبو؟ طهبهری که مێژوونڤیسی نامدارو و یاگو باڤهڕیا ، باسوو سزا دای دڤی کناچه عهرهبا کهرو که جه زهمانۆ( خهلیفه ئهبوبهکری صدیق) یهنه، گورانیشا ڤاتینی و موسیقاشا ژهنهن. ماچو، دهسیشا بڕی و دزانیشا بهرئاڤردی پێئانهیه که جاریڤتهر نهتاڤا نه گورانیی ڤاچا نه موسیقا بژهنا. " طبری در تآریخ خود نوشته است دو دختر خواننده به نامهای ثبجه الحضرمیه، و هند بنت یامین، به این ترتیب مورد مجازات قرار گرفتند که دستهاشان را بریدند و دندانهایشان را کشیدند که نه بخوانند و نه بنوازند. این دو در سال 633 میلادی ، به توسط المهاجر هنگام فتح یمن مورد قصاص قرار گرفته و ابوبکر نیز آنرا تأئید کرده است ". موسیقی خاورزمین ( ایران بزرگ و سرزمینهای مجاور)/ هنری جورج فرامر / ترجمه بهزاد باشی ل90.

بهڵام ئانه که بی به مایۆ ئانهیه که به یهکجاری شونهما هونهروو موسیقای و ئامێره موسیقیهکا نهمهنو، ئانه بیهنه که : یهکهم، هونهروو موسیقای لا سهرجهم زهردهشتهکاوه پیروز بیهن . دووهم، دمای پایانوو دهسهڵاتوو خهلیفهکا ڕاشیدینی و دهست پنهکهردهی دهسهلاتوو ئهمهڤیهکا، ڤهرهڤهره هونهروو موسیقای و گورانیا نهک ههر جه ئێرانهنه بهڵکو تهنانهت جه عهرهبستانیچهنه کهمیڤ ژیڤاوه . بهڵام جه سهردهموو عهباسیهکانه موسیقا، فره فره پیشڕهفتهبی و موسیقاژهنهکی پلهو پایهشا فرهبهرزبیۆ . ههرپۆکهی، ئاسهردهمه به سهردهمی تهڵایی هونهری عهرهبی منریوره. دێ پشو جهسهردهموو عهباسیهکاچهنه هونهروو گورانیا و موسیقای جه هۆرامانیچهنه کهمیڤ ژیڤابوڤهو پیشڕهفتش کهردهبو، به تایبهتی جه سهردهموو جهئهدابیهی ئاینوو یارسانی و وهڵابیهی ئا ئاینهیه جه بهشیڤی فراڤانوو کوردستانیهنه. ههڵبهته هۆرامیهکی نهک ههر دژایهتی ئاینوو یارسانیشا نهکهرد ( به پیچهڤانۆ ئاینوو ئیسلامیۆ ) بهڵکه، یاردی وهڵابیێشا دا و فره زوو پهسهندشا کهرد. چوونکه به بهردهڤامیڤی سروشتی ئاینوو زهڕدهشتیش زانینی. " له گوندی شێخانی ههوراماندا ، ئهتوانرێت بووترێت خهڵکی ههورامان لهو کاتهدا سۆزو مهیلیان بۆ دینی مهزدیسنای زهردهشت له دینهکانی عیسای (مهسیحی )و ئیسلام زۆر تربووه ".پهیامی ههورامان /هادی ڕهشید بههمهنی/جاپی دووهم ل406.

ههڵبهته لا یار&